آستان مقدس امامزاده هادی بن علی (علیه السلام) ـ همدان

به امامزاده هادي بن علي (علیه السلام) معروف می باشد.
بر روي سنگ قبري كه در داخل ضريح امامزاده قرار دارد صاحب مزار چنين معرفي شده است:
امامزاده عظيم‌الشأن حضرت هادي بن علي بن حسين (علیه السلام) معروف به فرزند علي (علیه السلام) درباره نسب امامزاده منابع مختلفي چون «بحرالأنساب» و «بدائع الانساب» اتفاق نظر دارند كه ايشان فرزند بلافصل امام علي بن الحسين (علیه السلام) مي‌باشند.
يك اعتقاد بر اين است كه ايشان در زمان حكومت حجاج بن يوسف ثقفي در جريان مهاجرت از مدينه به ري درهمدان رحلت فرموده‌اند.
نظر ديگر بر اين است كه اين سفر در زمان هشام بن اسماعيل و الي مدينه در سال 86 ه‍.ق رخ داده است.1 در ورقه شجره‌نامه امامزاده به اين نكته اشاره شده كه تا حدود هفتاد سال قبل لوحي به خط كوفه مربوط به هويت صاحب بقعه در ديوار آن نصب بوده كه با همدستي خادم بنا به سرقت برده شده است.
دكتراذكايي: «... يك مزار ديگر «فرزند علي» هم ـ درست به همين عنوان در تداول مردم همدان ـ در شهر ما نزديك آرامگاه باباطاهر، وجود دارد كه باز نسب سازان ولايت آن را مرقد «هادي بن علي السجاد (علیه السلام)» قلمداد نموده و گفته‌اند كه بر سنگ قبر قديمي مفقود ‌آنجا همين نسب (هادي بن علي) مكتوب بوده است؛ اما موافق با آنچه شادروان حجة الاسلام عندليب‌زاده اظهار فرموده: «چون از اولاد امام سجاد (علیه السلام) كسي به نام هادي» در كتب انساب ياد نگرديده؛ لذا بنا بر قاعده متداول اطلاق اولاد بر اجداد...، او را به عنوان هادي بن علي بن الحسين شناخته‌اند».
بنا منسوب به امامزاده هادي بن علي بن حسين (علیه السلام) مي‌باشد. برخي از محققان صاحبنظر از جمله، حجةالاسلام عندليب‌زاده معتقدند كه اين مزار خاكجاي هادي فرزند بلافصل امام سجاد (علیه السلام) مي‌باشد كه در زمان حجاج بن يوسف ثقفي در جريان مهاجرت از مدينه به ري در همدان وفات نموده‌اند.
برخي ديگر از محققان از قبيل، دكتر اذكايي معتقدند كه مزار مرسوم به امامزاده هادي يا آنچنانكه در ميان مردم همدان معروف است «فرزند علي»، مزار شخصي از خاندان علويان يا سادات حسني همدان در قرن ششم هجري مي‌باشد كه اين مطلب با توجه به قرارگيري مزار مزبور در منطقه «باغ علي» كه از ديرباز به عنوان موقوفه خاندان علوي همدان شناخته شده، چندان دور از انتظار به نظر نمي‌رسد.
پي نوشت
1ـ دايرة المعارف تشيع، جلد دوم، صص 9 ـ 478.
آستان امامزاده هادي (علیه السلام) در قسمت شمال غرب شهر همدان، با فاصله اندكي در جنوب آرامگاه باباطاهر، در داخل ميداني به همين نام قرار گرفته است.
بناي مورد بحث فاقد كتيبه تاريخي ساختمان و نام باني مي‌باشد. ساختمان بنا مكرراً مورد مرمت بازسازي و نوسازي قرار گرفته و اكنون در وضعيت مناسب و خوبي قرار دارد. بنا تا قبل از ‌انجام مرمت‌ها و تعميراتي كه در سالهاي دهه چهل خورشيدي بر روي آن انجام گرفت، در قسمت ضلع شمالي (كه هم اينك مدخل بنا در همين ضلع واقع است)، داراي اتاق ورودي به طول 8 متر و عرض 4 متر بوده كه در جريان مرمت‌ها و تعميرات بنا، به كلي تخريب شد و به وضعيت كنوني در آمد. همچنين در مرمت‌هايي كه در سالهاي اخير بر روي بنا انجام گرفته، تمام اضلاع چهارگانه بنا از بيرون با آجر و ملاط سيمان مورد بازسازي يا به عبارت بهتر نوسازي قرار گرفته و هويت اصلي و پيشين خود را از دست داده است. امامزاده هادي در ميان مردم همدان به امامزاده «فرزند علي» نيز موسوم و معروف است.
دكتراذكايي با توجه به نظر كارشناسان درباره قدمت ساختمان بنا كه آنرا به سدة ششم يا اوايل سده هفتم ه‍.ق تاريخگذاري كرده‌اند، معتقد است كه اين آرامگاه، ممكن است از مقابر علويان حسني همدان بوده باشد؛ ولي به قرائتي معين از جمله: اشتراك مفهوم دراسم «اهل علي»، «فرزندعلي» نيز قرب جوار آن با منطقه «باغ علي» (موقوفه «علوي» صفوي) گمان مي‌رود كه آن، مقبره‌اي از اعضاي خاندان «علي» ازسادات حسيني، درجريان تبديل انساب مزارات حسني قديم ازاوايل عهد صفوي به حسيني؛ بعضاً در مقابر سادات حسني مدفون شده‌اند كه بالمره آن مزارات نسبت به ايشان اشتهار يافته است. يك چنين تحولات مزارشناختي «از حسني به حسيني» در سراسر ايران زمين، طي دوران صفويه وشيعيگري غاليه را مي‌توان به «انقلاب حسيني» (!) تعبير نمود.2
بناي مورد بحث، تاكنون مورد بررسي و تك نگاري جدي قرار نگرفته است، ولي با وجود اين در برخي كتب عمومي، مرتبط با موضوع تاريخ و باستان‌شناسي همدان مطالبي هر چند كوتاه درباره اين امامزاده آمده است. از جمله، مصطفوي،3 اذكايي،4 خان‌زاده،5 جهانپور6 و ... هر يك اشاراتي به اين بنا چه از نظر ويژگيهاي معماري و چه از نظر ويژگيهاي مزارشناختي داشته‌اند. اضافه بر اينها، در برخي از دانشنامه‌ها و دايرة المعارف‌ها از قبيل؛ دايرة المعارف تشيع7 و دايرة المعارف بناهاي آرامگاهي8 مطالب كوتاهي درباره اين بنا به چشم مي‌خورد.
بناي امامزاده هادي بر نقشه مربع يا چهار ضلعي ساخته شده و داراي گنبد دوپوش با گنبد 16 ضلعي بيروني و گنبد نيم كروي داخلي است.
بناي مورد بحث، درسالهاي گذشته، از دو قسمت اتاق ورودي و اتاق مقبره (گنبدخانه) تشكيل مي‌شده كه در اثر مرمت‌ها و تعميرات ساختماني انجام گرفته در بنا، بخش اتاق ورودي به طور كامل از ميان رفته است. هم اينك، ورودي و مدخل بنا، در ضلع شمالي بنا قرار دارد. در هر يك از اضلاع چهارگانه بنا، سه طاقنما مشاهده مي‌شود كه طاقنماهاي طرفين كوچكتر و طاقنماهاي مياني عريض‌تر مي‌باشند. مقبره، به طور كلي از سه قسمت بدنه چهار ضلعي، منطقه انتقالي يا گريوگنبد و گنبد تشكيل شده است. با مرمت‌هايي كه هر چند سال يكبار با همكاري اداره كل ميراث فرهنگي استان و اداره اوقاف در اين بنا انجام گرفته، وضعيت ظاهري آن تقريباً سالم مي‌باشد. ارتفاع بناي فوق‌الذكر، حدود 12 متر مي‌باشد.
از آنجايي كه بنا مكرراً دستخوش مرمت و بازسازي شده، لذا از مصالحي كه در ساخت اوليه بنا مورد استفاده قرار گرفته، مقدار زيادي باقي نمانده وليكن احتمال مي‌رود از آنجايي كه بنا تا حدود 40 سال پيش با شكل و فرم اوليه و اصلي خود بر پا بوده، مصالحي از قبيل ساروج و گچ و آجر متفقاً در ساختمان آن بكار رفته بوده است. در حال حاضر، بنا تماماً از آجر يا ملاط سيمان ساخته شده كه مربوط به سالهاي اخير مي‌باشد.
بناي امامزاده هادي با نقشه مربع شكل يا چهارضلعي گنبددار ساخته شده است. ابعاد بيروني بنا 8/50×8/50 متر و ابعاد داخلي آن 5/50×5/50 متر مي‌باشد. ورودي و مدخل بنا در ضلع شمالي قرار دارد كه طول و عرض آن 130×200 سانتي‌متر مي‌باشد. قسمت داخلي بنا دقيقاً همانند بيرون آن، در هر يك از اضلاع توسط سه طاقنما كه طاقنماهاي طرفين كوچكتر و كم عرض‌تر و طاقنماهاي مياني عريض‌تر مي‌باشد، تزيين شده است. ضريح جديد واقع بر روي مزار به ابعاد 1/80×2/40 متر در وسط بنا قرار گرفته است.
نماي بيروني بنا از دو قسمت، بدنه بنا و گنبد بيروني تشكيل شده است. چنانچه پيشتر گفته شد، بناي امامزاده هادي، تاكنون چندين بار مورد مرمت و بازسازي قرار گرفته است و بناي كنوني امامزاده به ويژه قسمت بدنه چهارضلعي بنا كاملاً نوسازي مي‌باشد. ولي مي‌بايست اشاره شود كه مرمت‌ها و نوسازيهاي انجام گرفته، تماماً براساس نقشه و طرح قبلي و اصلي بنا و بدون كوچكترين تغييري در نقشه اصلي بنا و نماهاي آن و با مصالح مستحكم تر و جديدتر انجام يافته است. بنا به صورت چهارضلعي گنبددار ساخته شده است. طول هر يك از اضلاع چهارگانه بنا در نماي بيروني 8/50 متر مي‌باشد. ورودي و مدخل اصلي امامزاده در ضلع شمالي قرار گرفته است. در واقع، ورودي در داخل طاقنماي مياني ضلع شمالي بنا قرار گرفته است. شيوة ساخت و تزيين اضلاع چهارگانه بنا بدين صورت مي‌باشد كه تمام اضلاع بنا دقيقاً قرينه و مشابه يكديگر مي‌باشند و هيچ تفاوتي را با يكديگر نشان نمي‌دهند.
در نماي بيروني بنا و در هر يك از اضلاع چهارگانه، سه طاقنما با طاقهاي جناغي نيز قرار دارد. طاقنماهاي طرفين هر ضلع از نظر ابعاد و اندازه كوچكتر از طاقنماهاي مياني مي‌باشد. هر يك از طاقنماها درون قاب مستطيلي شكل (نغول) آجري قرار گرفته‌اند. عرض قابهاي مستطيلي كه طاقنماهاي كوچك طرفين هر يك از طاقنماهاي عريض‌تر، درون آن قرار گرفته‌اند، 1/90 متر مي‌باشد و عرض خود طاقنماهاي كوچك كه در ميان اين قابها جاسازي شده‌اند، 1/50 متر مي‌باشد. عرض قابهاي مستطيلي شكل طاقنماهاي مياني 3 متر و عرض خود طاقنما 2/50 متر مي‌باشد. عمق تمامي طاقنماها در اضلاع چهارگانه 30 سانتي‌متر مي‌باشد. درب ورودي و مدخل اصلي به داخل حرم امامزاده در ضلع شمالي و در داخل طاقنماي بزرگ و عريض همين ضلع قرار گرفته است. عرض درب ورودي 30/1 متر و ارتفاع آن 2 متر مي‌باشد. ارتفاع بدنة چهارضلعي بنا از سطح زمين تا پايه گريوگنبد تقريباً 6 متر مي‌باشد. با اندكي عقب‌نشيني از گوشه‌هاي چهارگانه بنا در قسمت فوقاني، گريو شانزده ضلعي گنبد ساخته شده كه ارتفاع تقريبي آن حدود 3 متر مي‌باشددر چهار طرف گريو شانزده ضلعي گنبد و مطابق با چهار جهت اصلي، 4 دريچه كه به عنوان نورگير، روشنايي داخل بنا را تأمين مي‌نمايند، مشاهده مي‌شود. بلافاصله پس از گريوگنبد و بر فراز آن و با كمي عقب نشيني گنبد شانزده تركي بنا به صورت زيبا و هنرمندانه‌اي قرار گرفته است. در قسمت جنوبي گنبد و در داخل يكي از تركهاي شانزده گانه آن دريچه‌اي در حد فاصل دوپوش گنبد تعبيه شده است. ارتفاع گنبد از قسمت فوقاني گريو تا رأس گنبد تقريباً 3 متر مي‌باشد. لازم به ذكر است كه يك رديف كاشي با لعاب فيروزه‌اي رنگ سرتاسر كمر گنبد را به عرض 20 سانتي‌متر مي‌پوشاند. به جز اين كاشيها، هيچ نوع تزيين خاص ديگري به مانند گتيبه نگاري كاشيكاري و... در نماي بيروني بنا مشاهده نمي‌شود.
داخل بنا از دو بخش بدنه و گنبد نيم كروي داخلي تشكيل شده است. ابعاد داخلي بنا تقريباً 5/50×5/50 متر مي‌باشد. هر يك از اضلاع چهارگانه داخلي بنا، دقيقاً همانند نماي بيروني آن توسط سه طاقنما (دو طاقنماي كوچك در طرفين و يك طاقنماي عريض‌تر در قسمت مياني) تزيين شده است. در ضلع جنوبي داخل بنا، محراب بنا با روكش گچ به عرض 1/90 متر و ارتفاع تقريبي 3 متر قرار گرفته است.
سرتاسر ازار بنا از داخل تا ارتفاع 2 متري با كاشيهاي يك رنگ با لعاب فيروزه‌اي پوشيده شده است. ابعاد كاشيها 6×16 سانتي‌متر مي‌باشد. بر فراز چهار گوشه ديوار حرم با تعبيه فيلپوشها و سه كنجهايي بنا از چهارضلعي به هشت ضلعي تغيير حالت داده تا بدين وسيله مقدمات احداث و ايجاد گنبد مدور بر فراز آن آماده شود.
با فاصله اندكي از قسمت هشت گوش و در بالاي آن، نماي 16 طاقنماي كوچك پيش از آنكه بدنه مدور طاق شروع شود پديدار مي‌باشند و بالاتر از آن خط دايره نمايان مي‌شود و گنبد 16 تركي بر فراز آن ايجاد شده است. لازم به تذكر است كه نحوه و چگونگي طاق‌بندي داخل بنا، با بقعه پير واقع در تاكستان كه از آثار مسلم عهد سلجوقي است شباهت فراوان دارد.
تا چند سال قبل در وسط حرم، ضريح آلت‌سازي چوبي سبز رنگ به طول 3/42 متر و عرض 2/22 متر و ارتفاع نزديك به 2 متر نصب بود و در ميان آن نيز مرقد كاشي فيروزه ساده به طول 2/60 متر و عرض 1/50 متر موجود بوده كه هم‌اكنون با توجه به تغيير و تحولات انجام گرفته در بنا، ضريح مزبور تعويض شده و ضريح فلزي نوسازي به ابعاد 1/80×2/40 متر بر فراز مزار تعبيه شده است.
بناي كنوني، داراي نقشه مربع شكل با چهارضلعي گنبددار با ابعاد بيروني 8/50×8/50 متر و ابعاد داخلي 5/50×5/50 متر مي‌باشد. بنا در بخش نماي خارجي يا بيروني، از سه بخش بدنه، منطقه انتقالي و گنبد شانزده ضلعي و در مقطع داخلي، از دو قسمت بدنه و گنبد نيمكره‌اي يا گنبد عرقچين داخلي تشكيل شده است. بدنه در نماي خارجي با تعدادي قاب مستطيل شكل يا نغول و طاقنماهايي با طاق جناغي تزيين شده و در نماي داخلي نيز با تعدادي طاقنما و كاشي با لعاب فيروزه‌اي رنگ تزيين شده است. تا چند سال قبل اتاق ورودي يا رواقي در ضلع شمالي بنا و چسبيده به بدنه اصلي ساختمان وجود داشته كه مدخل اصلي بنا به شمار مي‌رفته است كه هم‌اينك اثري از آن برجا نيست. چنانچه پيشتر اشاره شد، بنا در داخل و بيرون توسط نغولها و طاقنماهايي تزيين شده كه با استفاده از اين شيوه، علاوه بر اينكه از ضخامت ديوارها تا حد زيادي كاسته شده، نماي زيبايي نيز به بنا داده شده و آنرا از حالت يكنواخت ساختماني خارج ساخته‌اند. گنبد بنا به صورت شانزده وجهي مي‌باشد. بناهايي با گنبدهاي كثيرالاضلاع در نقاط مختلف ايران و در دوره‌هاي مختلف زماني وجود دارد. بناهايي با گنبدهاي هشت ضلعي و شانزده ضلعي متعلق به دوره ايلخاني و تيموري در قم و بناهايي با گنبدهاي هشت ضلعي در شمال ايران متعلق به قرن نهم هجري وجود دارد.
با توجه به مسأله آب و هوايي و بارندگي، از گنبد دوپوش كه به بنا كمتر آسيب مي‌رساند، استفاده شده است. پوشش خارجي جهت محافظت ساخته شده و با اين شيوه گنبد داخلي از رطوبت محفوظ مي‌ماند و در ارتفاع كمتري قرار مي‌گيرد، تا بيشتر در معرض ديد باشد. معمولاً گنبدهاي بيروني (همانطور كه در اين بنا مشاهده مي‌شود) بلند ساخته مي‌شوند و از فاصله‌هاي دور بخوبي ديده مي‌شوند. اين طرز معماري خود حالت ديني و احترام بيشتري براي مقبره‌ها كسب كرده است. از ويژگيهاي تزييني بنا، تأكيد بر عنصر معماري به عنوان عنصر تزييني است. بدين ترتيب، نغولها، طاقنماها و ديگر اجزاء معماري به گونه‌اي استادانه نقش اصلي تزيين را با ترتيبي هماهنگ و متقارن و با سادگي كامل بر سطوح بنا، بوجود آورده‌اند. ويژگيهايي كه براي بناي امامزاده هادي، از لحاظ نقشه، نما و گنبد ذكر شد، بيشتر در بناهاي دوره سلجوقي و ايخاني مشاهده مي‌شود؛ لذا احتمال مي‌رود كه بناي امامزاده هادي متعلق به دوره سلجوقي و يا اوايل دوره ايلخاني باشد.
پی نوشت
2ـ اذكايي، پرويز؛ همدان‌نامه، 1380، ص 286.
3ـ مصطفوي، محمدتقي؛ هگمتانه، 1332، صص 224 ـ 222.
4ـ اذكايي، پرويز؛ همانجا.
5ـ خان‌زاده، منصور؛ همدان، 1362، صص 20 ـ 19.
6ـ جهانپور، علي؛ ديدنيهاي همدان، 1379، ص 272.
7ـ همانجا.
8ـ حوزه هنري؛ دايرة المعارف بناهاي آرامگاهي، 1378، ص 215.
9ـ مصطفوي، محمدتقي؛ هگمتانه، 1332، ص 223.
السَّلامُ عَلَیکَ اَیُّهَا السَّیِّدُ الزَّکِیُّ، اَلطّاهِرُ الوَلِیُّ، وَالدّاعِی الحَفِیُّ؛ اَشهَدُ اَنَّکَ قُلتَ حَقّاً، حَقّاً، وَنَطَقتَ حَقّاً وَصِدقاً، وَدَعوتَ اِلی مَولایَ وَمَولاکَ، عَلانِیَةً وَسِرًّا، فازَ مُتَّبِعُکَ، وَنَجا مُصَدِّقُکَ، وَخابَ وَخَسِرَ مُکَذِّبُکَ، وَالمُتَخَلِّفُ عَنکَ، اَشهَد لی بِهذهِ الشَّهادَةِ، لِاَکونَ مَنَ الفائِزینَ بِمَعرِفَتِکَ وَطاعَتِکَ، وَتَصدیقِکَ وَاتِّباعَکَ، وَالسَّلامُ عَلَیکَ یا سَیِّدی وَابنَ سَیِّدی. اَنتَ بابُ اللهِ المُؤتی مَنهُ، وَالمَأخوذُ عَنهُ، اَتَیتُکَ زائِراً، وَحاجاتی لَکَ مُستَودِعةً، وَها اَنَا ذا اَستَودِعُکَ دینی وَاَمانَتی، وَخَواتیمَ عَمَلی، وَجَوامِعَ اَمَلی اِلی مُنتَهی اَجَلی، وَالسَّلامُ عَلَیکَ وَرَحمَةُ اللهِ وَبَرَکاتُه.
***
سلام بر تو ای آقای پاک و پاکیزه و سرور من و ای دعوت کننده (به حق) به مهربانی، گواهی دهم که تو حق گفتی و به حق و راستی سخن کردی و (مردم را) آشکارا و نهان بسوی مولای من و مولای خودت دعوت فرمودی رستگار شد پیرو تو و نجات یافت تصدیق کننده ات و نومید و زیانکار شد تکذیب کننده ات و آنکس که با تو مخالفت کرد گواه باش برای من این گواهی را تا من بوسیله معرفت و اطاعت تو و تصدیق و پیروی کردنت از زمره رستگاران باشم و سلام بر تو ای آقای من و ای فرزند آقای من توئی درگاه خدا که از آن درآیند و (معالم دین را) از آن بگیرند آمده ام به درگاهت برای زیارت و حاجت های خود را به تو سپرده ام و من اکنون به تو می سپارم دینم و امانتم و سرانجام کارهایم و همه آرزوهایم را تا پایان عمرم و بر تو باد سلام و رحمت خدا و برکاتش.
استان همدان ـ شهرستان همدان ـ بخش مرکزی ـ شهر همدان.
ارسال اطلاعات برای امامزاده
شما می توانید برای تکمیل اطلاعات پرتال امامزادگان و بقاع متبرکه ایران اسلامی برای این امامزاده اطلاعات وارد نمایید.
لطفا توجه بفرمایید که اطلاعات شما موثق و همراه با منابع باشد.
اطلاعات شما پس از تایید و ویرایش نهایی  در سایت بارگزاری خواهد شد.
   نوع اطلاعات:
 




mehrab motavally