آستان مقدس امامزادگان عون و زید (علیهما السلام) ـ تبریز

معروف به «عین علی»، «زین علی»، «عینال زینال» و «عینالی» معروف هستند.
به اعتقاد اهالي مدفونان در این بقعه عون بن علي و زيد بن علي هستند كه در نزد عام به صورت عينعلي و زينعلي تعريف شده است. همچنين در السنه مردم اين امامزاده به «عينالي» مشهور هستند.
صاحب «روضات الجنان و جنات الجنان» مي نويسد: «مرقد و مزار آن پيروان راه نبي و طالبان طريق ولي، عين و زين علي رحمهما الله تعالي بر بالاي كوه سرخاب مشخص و معين است، تكيه اي است كه جماعت درويشان از سلسله رفيعه حضرت شاه نورالدين نعمت الله ولي قدس الله تعالي سره در آنجا ساكنند و مدعي ايشان آنكه اينجا مزار دو پسر حضرت اميرالمؤمنين علي (علیه السلام) است مسميان به عون علي و زيد علي و پس از آن نوشته كه حضرت اميرالمؤمنين علي (علیه السلام) را پانزده پسر بود و بعد از ذكر فرزندان آن حضرت از حضرت فاطمه زهرا (علیها السلام) و ام البنين.
 بنت مسعود نوشته : «يحيي و عون از اسماء بنت عميس بوجود آمدند، در روضه الشهدا مذكور است كه عون نيز در كربلا شهيد شد» و پس از شرح و ذكر نام زمان علي بن ابيطالب نوشته است: «و حضرت اميرالمؤمنين علي را از پنج پسر اولاد است. از امام حسن و امام حسين و محمد حنفيه و عباس شهيد و عمر اطرف، كما ذكره في تاريخ خلاصةالاخبار. به هر حال زيد بن علي موجود نيست و عون در كربلا شهيد شد، و الله اعلم لحقيقة‌الحال».
در اينكه عون از فرزندان حضرت علي (علیه السلام) است، حرفي نيست، چنانكه در كتب نوشته اند مثلا مولف «حبيب السير» مي نويسد: «يحيي و عون از اسماء در وجود آمدند» .
«صاحب ناسخ التواريخ» مي نويسد: «پسر يازدهم اميرالمومنين (علیه السلام) يحيي است و مادر او اسماء بنت عميس است پسر دوازهم اميرالمؤمنين (علیه السلام) يحيي است و مادر او نيز اسماء بنت عميس است... ».
اما اينكه دو بقعه معروف به عون علي و زيد علي مربوط به عون بن علي و زيد بن علي باشد بحث است.
ملا حشري در «روضه اطهار» و طباطبائي در «اولاد الاطهار» كوشيده اند كه اين دو بقعه را از عون بن علي و زيد بن علي از فرزندان علي (علیه السلام) بدانند. و طباطبائي پس از نقل قول ملا حشري مي نويسد: «بايد حضرت زيد بن علي دو اسم داشته باشد يكي زيد و ديگري يحيي يا اينكه اسماء بنت عميس مادر زيد بن علي نباشد؛ اما به اتفاق جمع كثيري از اصحاب تاريخ حضرت عون بن علي با برادر خود زيد بن علي، با همراهي محمد بن حنفيه با سپاه اسامه با بيست و پنج هزار لشكر در مرتبه اول به شهر تبريز كه در آن وقت مسمي به آذر آباد بود تشريف آوردند و بعد از جنگهاي بسيار اسامه و حضرت عون بن علي با جمع به شهادت رسيدند. چون پادشاه تبريز در آن وقت، ماهان بن مهريار و آتش پرست بود محمد بن حنفيه اسامه بن فرقد را در بالاي كوه سهند و حضرت عون بن علي را در بالاي كوه سرخاب دفن كردند... » و بعد نوشته است: «اما زيد علي كه در مرتبه دوم با سپاه عبدالله بن عمر و محمد حنفيه به آذربايجان آمده بود در حوالي دهخوارقان در سر قلعه خرم آباد كه آتشكده قديم بود شهيد شد، حضرت محمد حنفيه جسد او را بر بالاي كوه سرخاب پيش مزار برادرش عون بن علي دفن فرمود».
ملا محمد امين حشري تبريزي بطور قطع و يقين آن دو مزار را از آن دو امامزاده دانسته و نوشته است: «در اينكه ايشان فرزندان بي واسطه حضرت شاه ولايت پناهنده، اصلاً شك و شبهه نيست و در كتب معبر مثل بحرالانساب و تواريخ سلف نسبت فرزندي ايشان بدان حضرت و شهادت و مدفن ايشان به تفصيل مسطور است. والده ماجده ايشان اسماءبنت عميس است... ». بنابراين علي التحقيق در كتب معتبره انساب و تاريخ، عون به ايران نيامده و براي امام علي (علیه السلام) فرزندي به نام زيد ثبت نشده است و «فرزندي كه به نام عون بوده در صحراي كربلا با حضرت امام حسين (علیه السلام) به شهادت رسيده است».
مؤلف كتاب «نسب نامه امامزادگان» ايران معتقد است كه حسن و زيد ابنا احمد بن عبدالله بن القاسم بن اسحاق العرضي ابن عبدالله الجواد ابن جعفر الطيار ابن ابي طالب (علیه السلام) در اين بقعه مدفون شده باشند. او احتمال مي دهد كه حسن، مكني به ابوعون بوده؛ زيرا اسامي عون در خاندان جعفر الطيار به وفور يافت مي شود.
علامه عبيدلي نسابه از متوفيان 435 هجري قمري مي نويسد: «نسل حسن بن احمد بن عبدالله در آذربايجان سكني داشته اند او برادري به نام زيد داشت». همين قول را ديگر علماي انساب من جمله علامه سيد جعفر اعرجي و ابن عنبه و ديگران پذيرفته اند.
علامه نساب ابن طباطبا، پسر عموي امامزادگان حسن و زيد را به حسين بن محمد بن عبدالله بن القاسم بن اسحاق العرضي از جمله واردين به آذربايجان ثبت و ضبط كرده است. كه نشان از مهاجرت اين خاندان به آذربايجان را دارد. متأسفانه تاريخ تولد و وفات وي بدرستي معلوم نيست؛ اما از آنجائيكه ابتداي مهاجرت خاندان طياري به شهر قزوين از نيمه نخست قرن چهارم هجري به قزوين بوده و با وجود تعداد واسطه بين اين دو امامزاده تا جعفر طيار معلوم مي شود كه وفات ايشان بايد در ثلث آخر قرن چهارم هجري باشد. 
خلاصه اثبات اين موضوع كه امامزاده عين علي و زين علي از فرزندان بلاواسطه حضرت اميرالمؤمنين (علیه السلام) است خيلي بعيد است؛ ولي احتمالاً از نوادگان ائمه معصومين (علیهم السلام) باشند كه همواره مورد احترام و تكريم مردم شريف تبريز مي باشند كه براي زيارت اين بزرگان، خيل مشتاقان به فراز قله هاي كوه سرخاب راهي مي شوند.
آستان متبرکه امامزادگان عين علي و زين علي (علیهما السلام) در بخش مرکزی شهرستان تبریز بر بالاي بلندترين قله كوه سرخاب واقع در شمال شهر تبريز كه مرتفع و مشرف به همه شهر تبریز است قرار گرفته است. مربوط است  بناي ساختمان بقعه شامل سه باب اتاق و يك مقبره مسجد گونه، يك ايوان، دو مناره تو پُر و پنج ستون سنگي است. در بناي بقعه سنگ سرخ كوه سرخاب و اندكي آجر بكار رفته است. ستون هاي ايوان از سنگ سفت كبود است. سبك بنا شيوه ايلخاني دارد، بقعه در قرن نهم و دهم هجري قمري و هنگام حيات درويش حسين كربلائي بسيار آباد بوده است. در زمان تسلط قشون عثماني به ويراني گرائيده و در زمان شاه عباس صفوي تجديد بنا يافته است. ملا حشري تبريزي در كتاب «روضه الطهار» اين تعمير را چنين توصيف كرده است: « ...در اين اوان كه شهنشاه ممالك ستان جهانبان ايران و توران به توفيق الملك المنان فتح آذربايجان نمود، زيارت آن شاهزادگان فرمود، ديد كه مزار اين دو بزرگوار در زمان مخالفين منهدم گشته به ساختن عمارت عالي در آن مكان فيض نشان فرمان داد و در اندك زمان عمارتي را كه با كيوان برابري و همسري مي نمود به اتمام رسانيد.
خلف خاندان آل عبا                                 شاه عباس، شاه والا جاه
بهر عون علي و زيد علي                          آن دو نسل علي ولي الله
كرد عالي عمارتي انشاء                            كه ز ماهي كشيد سر تا ماه
يافت از پر براق خان اتمام                      هم ز اقبال شاه و لطف اله
ديد حشري چو آن عمارت گفت                  بهر تاريخ او «عمارت شاه»
تجديد بنا و عمارتي كه به فرمان شاه عباس و به وسيله پير بداق خان در بقعه عون علي به عمل آمده بود در نتيجه زلزله زمان شاه حسين و زلزله سال 1193 هـ.ق شكست برداشته و قسمتي از آن فرو ريخته و بنا به نوشته محمد رضا طباطبائي مولف تاريخ «اولاد اطهار» در اواخر قرن سيزدهم هجري قمري دوباره بوسيله امين لشكر قهرمان ميرزا مرمت يافته و حتي راه همواري بر آن بقعه احداث گرديده است. قريب هشتاد سال پيش نيز يك تعمير اساسي از طرف امير لشكر اسماعيل خان والي آذربايجان و فرمانده قشون شمال غرب در آن بنا بعمل آمده كه در سنگ نبشته منصوب به ديوار ايوان بقعه بدان اشاره است.
آخرین تعمیر و مرمت بقعه مذکوردر سال 1380 از طرف سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان انجام شده است. اما بنای کنونی بقعه در فضایی بسیار مناسب و در عرصه ای به مساحت 968 متر قرار دارد. ابعاد بقعه 23/50×35 متر بوده  و متشکل از گنبدخانه، مسجد، ایوان شمالی، ایوان جنوبی و اتاق های دور تا دور بقعه است. بنا با استفاده از ملاط سنگ سرخ و آجر ساخته شده است و لایه ی بین سنگ ها بندکشی شده است. نمای جنوبی بقعه، نمای اصلی بوده و مشرف به شهر است. دو میل (مناره ی توپُر) بر لبه ی دیوارهای غربی و شرقی قرار دارند و بین این دو دیوار، ایوان جنوبی با شش ستون سنگی قرار گرفته است. ستون ها به صورت منشوری و دارای سر ستون های سنگی خوش تراش و مقرنس کاری است و پا ستون ها به شکل مکعب مربع هستند. سقف در نمای بیرونی هم بیرون زدگی دارد و به شکل قوس نیم دایره ای بر روی ستون های مذکور سوار شده و رواق کوچکی را به وجود آورده است.
بر روی دیوار شرقی سنگ حجاری شده ای دیده می شود که عبارت «بسم الله الرحمن الرحیم 1287» بر روی آن حک شده و سنگ دیگری که جمله ی «یاعلی مدد 1287» بر روی آن قابل مشاهده است.
تابلوی آبی رنگی بر بالای قوس وسطی نصب شده که عبارت در آستان مقدس امامزادگان عون علی و زید علی (علیهما السلام)  بر روی آن نوشته شده است. کف بقعه یک پله بالاتر از سطح رواق و ورودی آهنی بقعه از نمای جنوبی تعبیه شده و به روی کفشکن باز می شود. سردر ورودی به صورت طاق گچی و مقرنس کاری است. دو قبر در قسمت جنوبی قرار دارد؛ قبر شرقی مربوط به عون بن علی و قبر غربی مربوط به زیدبن علی است. هر کدام از قبرها در ابعاد 1/80×4 متر بوده و ارتفاع آن ها 1/30 متر است. بدنه ی قبرها با سنگ های مرمری نماکاری شده و ورودی هر کدام ضریح آلومینیومی قرار دارد. کف بقعه با فرش و پتو مفروش شده است.
دور تا دور بقعه نُه اتاق قرار دارد که هر کدام ورودی مستقل از محوطه و کارآیی جداگانه ای دارند. ایوان شمالی به صورت رواق با پنج دهانه به صورت طاق اجرا شده است.
هم اکنون بقعه امامزادگان عون بن علی و زیدبن علی از اماکن متبرکه تبریز بوده و محوطه ی آن در سالهای اخیر تبدیل به تفرجگاه شده و دسترسی با آن از طریق مسیر آسفالته به سهولت امکان پذیر است. در 50 متری بقعه بنای یادبود شهدای گمنام هشت سال دفاع مقدس ساخته شده است.
هم اکنون بقعه مذکور دارای امکانات رفاهی و بهداشتی بوده و در طی سال های گذشته تولیت حفط و نگهداری آنجا را برعهده ی مرحوم سیدمحمد لقایی (فرزند کربلایی میرآقا) و پسرانش بوده است.
اَلسَلامُ عَلَیکُم اَیُهَا السّادَةُ الاَزکِیاءُ، اَلطّاهِرونَ الاَولِیاءُ وَالدُّعاةُ الاَحفِیاءُ؛ اَشهَدُ اَنَّکُم قُلتُم حقَّا، وَنَطَقتُم حَقّاً وَصِدقاً وَدعَوتُم اِلی مَولایَ وَمَولاکُم، عَلانِیَةً وَسِرَّا، فازَ مُتَّبِعُکُم، وَنَجا مُصَدِّقُکُم، وَخَابَ وَخَسِرَ مُکَذِّبُکُم، وَالمُتَخَلِفُ عَنکُم، اَشَهدوا لی بِهذِهِ الشَّهادَةِ، لِاَکونَ مَنَ الفائِزینَ بِمعرِفَتِکُم وَطاعَتِکُم، وَتَصدیقِکُم وَاتَباعِکُم، وَالسَّلامُ عَلَیکُم یا سادَتی وَاَبناءَ ساداتی، اَنتُم بابُ اللهِ المُؤتی مِنهُ، وَالمَأخوذُ عَنهُ، اَتَیتُکُم زائراً، وَحاجاتی لَکُم مُستَودِعَةً، وَها اَنَا ذا اُستَودِعُکُم دینی وَاَمانَتی، وَخَواتیم عَمَلی، وَجَوامِعَ اَمَلی اِلی مُنتَهی اَجَلی، وَالسَّلامُ عَلَیکُم وَرَحمَةُ اللهِ وَبَرَکاتُه.
***
سلام بر شما ای بزرگان پاک و مطهر و اولیاء الهی و ای دعوت کنندگانی که نهایت اکرام و الطاف و عنایات را روا داشتید، شهادت می دهم که شما به حق سخن گفته اید و راستگو بوده اید و به حق و راستی نطق نمودید و به سوی مولایم و مولایتان آشکارا و نهان دعوت کرده اید، رستگار و پیروز گشت کسی که شما را پیروی کرد و نجات یافت هر کسی که شما را تأیید کرد، ناامید و زیان دید آن که شما را دروغگو دانست. و آن که از شما روی گردانید، شاهد گواهی من باشید تا این که از رستگاران باشم به واسطه شناخت و اطاعت و تصدیق شما و تبعیت از شما. سلام بر شما ای سروران من و فرزندان سروران من، شما درهای الهی هستید که مردم از آن درها وارد می شوند و از میان آن درها به سوی خدا می روند و شما درهایی هستید که از آن درها دینمان و احکام الهی را می گیریم. به زیارت شما آمده ام و حاجت ها و خواسته هایم را نزدتان به ودیعت نهاده ام، من اینک دین و امانتم را و عاقبت کارهایم را و تمامی آرزوهایم را تا پایان حیاتم و هنگام مرگم در نزد شما به ودیعت می نهم و سلام و رحمت و برکات خداوند بر شما باد.
استان آذربایجان شرقی ـ شهرستان تبریز ـ شهر تبریز.
ارسال اطلاعات برای امامزاده
شما می توانید برای تکمیل اطلاعات پرتال امامزادگان و بقاع متبرکه ایران اسلامی برای این امامزاده اطلاعات وارد نمایید.
لطفا توجه بفرمایید که اطلاعات شما موثق و همراه با منابع باشد.
اطلاعات شما پس از تایید و ویرایش نهایی  در سایت بارگزاری خواهد شد.
   نوع اطلاعات:
 




mehrab motavally