گونه شناسی انواع اسناد موجود درباره اماکن مذهبی و اهمیت آن در تعمیق باورهای دینی
در اين مقاله به بررسي انواع اسناد و گونه شناسي موجود در موزه شهر سوق درباره مزارات امامزادگان و اهميت آن ها درباره تاريخ فرهنگ و تمدن ايران مي پردازيم.
سه شنبه 31 تیر 1393    
بازدید: 2257

گونه شناسی انواع اسناد موجود درباره اماکن مذهبی و اهمیت آن در تعمیق باورهای دینی

نمونه موردی: مرکز اسناد امام رضا (ع) جنوب- شهر سوق کوه گیلویه و بویراحمد) )

سید علی موسوی نژادسوق

چکیده

اسناد بر جاي مانده ار انساب و مزارات امامزادگان يكي از ابزارهاي مهم شناخت تاريخ فرهنگ و تمدن ايران و جهان اسلام است،بررسی وسیعی که در طول چهل سال تحقیق و پژوهش انجام شد، بیانگر توجه مركز اسناد سوق به مراقد و مقابر خاندان پيامبر (ص) در اقصي نقاط ايران نسبت به این گونه معانی و مفاهیم است. اسناد ، آمار و آثار قابل توجهی از اين‌گونه مراقد به ويژه در كرانه‌هاي جنوبي خليج‌فارس و دامنه‌هاي مركزي و شرق جبال زاگرس در موزة امام رضا (ع) شهر سوق وجود دارد كه نشان مي دهد علي‌رغم تحولات تاريخي در ادوار قديم، امامزادگان و مقابرشان هيچ گاه مورد بي‌مهري و غفلت مردم نبوده‌اند.

در اين ميان هنگامی که حجاج بن یوسف سياست سركوب و سخت گیری در نظام سیاسی را آغاز كرد و خلفاي ظالم و ستمگر اموي و عباسي به آزار و اذيت امامانت شيعه و امامزادگان پرداختند؛ و وقتي که حضرت علی بن موسی الرضا (ع) سفر تاریخی خود به ايران را آغاز كرد و علویان در قسمت هایی از ایران با اسپهبدان شمالی ايران همدست شدند،. ايران به یک نقطه امن و روزنه امید براي مهاجرت امامزادگان تبدیل شد. ریشه این همه وقايع چیست؟

همه این وقايع نشان می دهد که جوهره فرهنگ ایثار، همراه با باورهای دینی مردم، با محبت اهل بیت سلام الله علیهم و مقابر مطهرشان عجین شده است. در اين مقاله به بررسي انواع اسناد و گونه شناسي موجود در موزه شهر سوق درباره مزارات امامزادگان و اهميت آن ها درباره تاريخ فرهنگ و تمدن ايران مي پردازيم.

واژه های کلیدی : بقاع متبرکه، اسناد، باورهای دینی، موزه، شهرسوق

مقدمه

امامزادگان زیادی در سراسر ایران پراکنده شده اندكه برخی از آنها شناخته شده برخی هنوز براي جامعه معرفی ناشناس اند .آمار امامزادگان ناشناخته و گمنام در مناطق کمتر شناخته شده ايي مثل کهگیلویه و بویراحمد بسیار بالاتر از سایر مناطق كشور است. ضرورت شناسایی و معرفی این امامزادگان زمانی برجسته تر می شود که اين كار با ارتقاي اعتقادات مسلمانان اين نواحي،برابر دانسته مي شود.

با مشاهده رفتار شیعیان، بالاخص ایرانیان در می یابیم که یکی از ارزش های محوری و بنیادین در اعتقادات شیعیان، اعتقاد به مناسک زیارت حرم های ائمه ، بزرگان دین و نوادگان ، فرزندان آنهاست.

بر اساس برخی آمار منتشرشده که در روزنامه آرمان (22/1/92) منتشر شده است، تعداد مقبره امامزادگان ایران در اوایل انقلاب اسلامی 1500 مقبره بوده است و بنابر آمارهای رسمی تا سال جاری بالغ بر 10500 مقبره رسیده است و این بدان معناست که طی سال‌های گذشته به‌طور میانگین، سالانه ۳۰۰ امامزاده در ایران مورد شناسایی قرار گرفته است.

ليكن باید اذعان داشت که شناسایی آماری امامزادگان به تنهایی کفایت نمی کند. باید به صورت منطقه ای موسسات و ارگانهایی برای انجام پژوهشهای عمیق و مستند بوجود آيد تا نخست این امام زادگان از لحاظ علم انساب مورد بررسی دقیق قرار گیرند و سپس،تاثیر این امامزادگان را در فرهنگ مردم و تعمیق باورهای دینی ساکنین و رفتار زوار آن امامزاده،کرامات و خدمات معنوی آن بقعه مورد تحلیل قرار گیرد.

در این مقاله به نوع شناسی و تیپولوژی اسناد موجود در یکی از این موسسات به نام موزه امام رضاع پرداخته خواهد شد، ارزش و اعتبار این اسناد مورد بازبینی قرار می گیرد ، و هدف اين نوشتار،پاسخ به این سوال است که چگونه می توان از این اسناد مادی و معنوی در راستای تعمیق باور های دینی استفاده كرد.

روش پژوهش

این مقاله با مطالعه تطبیقی اسناد و نوع شناسی آنها (تیپولوژی) در جهت معرفی توصیفی اسناد موجود در موزه شكل گرفته است.

چه اسنادی در رابطه با امام زادگان وجود دارد و به چه نحو می توان آن ها را مطالعه کرد. به قول باقر ساروخانی در کتاب روش تحقیق در علوم اجتماعی، روش های اسنادی یکی از مهمترین ابزارهای تحقیق به ویژه تحقیق موردی محسوب می شود، روشهای اسنادی در زمره روشها یا نسخه های غیر مزاحم و غیر واکنشی به شمار می آید، زیرا با مشکل جمع آوری اطلاعات مواجه نیستیم و اطلاعات از قبل موجود هستند.

اغلب، استفاده از سند مستلزم به کارگیری روش خاصی است که آن را تحلیل محتوا می نامند. تحلیل محتوا مستلزم بررسی منظم اشکال ارتباطی با الگوهای مستند به صورت عینی است. روش مزبور از سایر روش های کیفی، عینی تر است. این روش از مشکلات بزرگی که در تحقیقات آزمایشی و مصاحبه پیش می آید، مبری است. هر محقق برای ارتقای سطح شناخت و اثبات یا رد فرضیه هایش می تواند از اسناد وسیع و گوناگون استفاده کند. ابزارها و کالاهای دوران های مختلف نیز نه تنها شاخص دورانند، بلکه هر دگرگونی در آنها می تواند به عنوان سندی معتبر در راه ارتقاي شناخت بکار آید.

اسناد مربوط به امامزاده ها

اسناد شفاهی: نقل و قول هایی که در مورد امامزادگان در سینه افراد مطلع موجود است. این اسناد را باید بوسیله مصاحبه از دل این افراد بیرون آورد و آنها را مورد تجزیه و تحلیل قرارداد. صحت و سقم این اسناد با متد علمی قابل بررسی است.

اسناد کتبی: برخی اطلاعات مربوط به امامزاده ها در کتابها، نسخ خطی، یادداشت ها، سفرنامه ها و به طور کلی کلیه اسناد مکتوب مستور است. محقق باید به دنبال آنها رود آنان را استخراج كند و به نقادی آنها بپردازد.

موزة اسناد امام رضا (ع)

مهم ترین راه در راستای کمک به روش علمی اسنادی در مورد امامزادگان، تاسیس موزه است. از این طریق می توان براي تجزیه و تحلیل اسناد گامي اساسي برداشت و زمینه را برای محققین و پژوهشگران آماده ساخت.

موزة اسناد امام رضا عليه‌السلام جنوب كشور، واقع در شهر سوق كهگيلويه از توابع استان كهگيلويه ‌و بويراحمد، دايره‌المعارف زنده‌اي است از هنر نسخه‌نويسي و نسخه‌آرايي و مجموعه‌اي بي‌نظير از اسناد برجستة تاريخ اسلام و جهان تشيع و مردم‌شناسي و فرهنگ گوناگون مردم ايران در طول يازده قرن گذشته، كه در اين مركز فرهنگي به نمايش گذاشته شده‌ است..

اين موزه در سال 1343 با جمع آوري اندك اندك اسناد و اشياي نفيس شروع به كار كردن و در سال 136ه.ش با بيش از دوهزار سند تاريخي رسماً افتتاح شد.

هدف از تأسيس آن، جمع‌آوري و نمايش آثار و اسناد برجسته متعلق به تاريخ اسلام به ويژه شجرة طيبه خاندان عصمت و طهارت و اولاد و اعقابشان يعني امامزاده‌ها، صحابه، تابعين، راويان، عالمان، اديبان و شاعران جهان تشيع در دوره‌هاي گوناگون تاريخي، بوده است.

انواع اسناد موجود در موزه

بخش اسناد اين مركز، حدود پنج هزار سند را در بر مي گيرد و بخشي از طومارهاي تاريخي آن مربوط به قرون پنجم يعني سلجوقيان تا اواخر دورة قاجاريه است كه از طريق هديه، خريد و نيز مشاركت مردمي در طول چهل سال قبل تاكنون جمع‌آوري شده‌ است، بخش وسيعي از اين اسناد شامل التزام‌نامه، مصالحه‌نامه، اجاره‌نامه، هَبه‌نامه، مبايعه‌نامه، وصيت‌نامه، وقف‌نامه، شجره‌نامه، احكام و فرامين‌هاي تاريخي است.

اسناد تاریخی

براي نمونه سندي برجسته و چشمگير به طول يك مترو بيست سانتي‌متر، مربوط به سال 434 ه.ق در اين موزه است كه سير سفر امامزاده سيد بهاء‌الدين‌محمد در آبادي شيخ شبان چهارمحال‌بختياري را معرفي مي‌كند. اين سند با ارزش كه در سدة پنجم هجري‌قمري تنظيم شده است، اطلاعات نسبتاً خوبي دربارة ورود امامزاده سيد بهاء‌الدين‌محمد را از مدينه به اصفهان و از آنجا به روستاي شيخ شبان و مناطق همجوار به دست مي‌دهد. به مدد اين سندها، مي‌توان سير تكوين خاندان‌هاي شيخ شباني را از سال‌هاي پيش از ظهور دولت سلجوقيان تا فرمانروايي تيموريان كه همواره به دلايلي، محل ابهام و گفت‌وگو و تحريف است، بازگو كرد و از خلال آنها، نسب‌ها و نسبت‌هاي اين خاندان و ديگر خاندان‌هاي اصفهان و همدان و فارس را بدست مي‌آورد.

سند ديگري مربوط به سال 391 ه.ق است كه در كاغذ يمني با خط ثلث نيزه‌اي تحرير يافته است، و مربوط به ورثة امامزاده ابراهيم عسكر در كريك شهرستان دنا است، كه اشاره‌اي به فرزندان: سيد نعمت‌الله، سيد قاسم، سيد مختار و سيد حسن دارد. اين سند عليرغم ابهام در تاريخ، نشان مي‌دهد كه چگونه خاندان‌هاي اين سادات در طول چندين سده با درايت و دورانديشي، به تثبيت پايه‌هاي اقتصادي و مالي خود، و مركزيت بخشيدن به مناطق مادوان بويراحمد پرداختند.

سند قديمي ديگري مربوط به سلطان محمدمعين حسيني آقاميري به سال 1056 هجري‌قمري در اين مركز وجود دارد، كه ممهور به مهر سلطان حسين بايقراي صفوي است كه در كاغذ سمرقندي تحرير يافته كه تصوير روشني را از جايگاه اجتماعي افراد برجسته و سرشناس اين خاندان و ارتباط دو سويه آنها با حكومت‌هاي محلي و مركزي دارد.

سند ديگري باعنوان وقف‌نامه امامزاده بي‌بي خاتونين سقاوه بويراحمد موجود است كه در طوماري به طول 14*60 سانتي‌متر با مهرهاي متعدد كه تاريخ آن به سبب چسبندگي كاغذ بر روي پارچه امحاء مكتوب است اين سند كه بنا به ويژگي‌هاي آن مربوط به سده‌هاي هفتم الي هشتم قمري است، كه وي را منتسب به اولاد امام موسي كاظم (ع) منتسب مي كند.

بهره‌وري شايسته از اين منابع گرانقدر در زمينة شخصيت‌هاي تاريخي، امامزادگان و محل دفن آنان، در واقع در گرو آن است كه تك‌تك اين اسناد به نحو شايسته‌اي بازخواني شده، در اختيار اهل نظر و در معرض داوري اهل تحقيق قرار گيرند. خوشبختانه، به رغم دشواري هاي كار، بازخواني بيش از دو هزار سند تاريخي در اين مركز به پايان رسيده و اميد است با سامان دادن به اين گونه اسناد،كتابي فراهم شد در موضوعات به ترجمه احوال امامزادگان، حل دفن آنان در كشور، شهر، روستا، كوه و دشت و گنبد و بارگاه آنان.

اسناد مادی

بخش ديگر اين مركز، آثار و البسه علما، فضلا، بزرگان سادات و اولاد و اعقاب صحابه است كه در اين موزه، رونق خاص دارند. در اين قسمت نمونه‌هايي از عمامة علماي بزرگ منطقه زاگرس شرقي است، از جمله حضرت آيت‌الله ملك حسيني يكي از نقباي بزرگ سادات شاه قاسمي در جنوب كشور كه شال و عباي ايشان در اين موزه جلوه خاصي دارد.

در قسمت ديگر از حجرات اين موزه، كلاه دايره شكل حكيم بزرگ، مرحوم حاج علي‌همت احساني تاش طيب است كه از دورة صفويه تاكنون آبا و اجداد ايشان طبيب سنتي بوده و جسارت داشتند كاسة سر انسان زنده را باز كنند، و مغز را شستشو و مداوا نمايند.

در قسمت بالاي حجره‌هاي اين موزه، قنديل‌هاي روشنايي با جنس مس قرار گرفته است كه زماني عروس روشنايي صحن امامزاده‌ها بوده‌اند. در روي اين قنديل‌ها كلمات و جملاتي حك شده كه هنر اسلامي دورة قبل از قاجاريه را مي‌ستايد. برخي از اين قنديل‌ها مربوط به امامزاده مير احمد دهنوي ممسني فارس است كه نگارنده جلد پنجم كتاب دايره‌المعارف شجره آل رسول (ص) را با عنوان «كوثر ولايت دهنوي ممسني» در رثاي اين سفير خاندان ولايت و امامت اختصاص داده است.

شجره نامه ها

یکی از خلاءهای موجود در این منطقه خلاء وجود شجره نامه های کسانی است که خود را به سادات منتسب می کنند. اين موزه به سهم خویش توانسته است با مراجعه به افراد معتبر و با مراجعه به كتب علماي انساب شجره هاي سادات مناطق مختلف به ويژه سادات ذيل را بررسي، در کاغذهای مخصوص در معرض دید افراد قرار دهد: سادات ميرباقري، سادات رضاتوفیق، سادات امامزاده علی، سادات آل احمد، سادات میر سالار، سادات خاموشي، سادات شاه قاسم، شاه مختار،سادات شاه فرج الله، سادات حسيني خامنه، سادات مختاري اراك، سادات هزاوه، سادات طالقاني، سادات نوابي نهرميان، سادات دينه كبود، سادات قاسم‌آباد، سادات حسيني بزداش، سادات حسيني عمروآباد، سادات سجاديان اراك، سادات ريحان خمين، سادات لطفي آشتيان و...

تولیدات پژوهشی

توليدات پ‍‍ژوهشي اين موزه در حوزه اسناد و امامزادگان به شرح زير است:

1ـ از فلوريدا تا فتح‌المبين، جلد 1 از دانشنامه شاهدان بزم اَلَست

2ـ از كاليفرنيا تا دهلاويه، جلد 2 از دانشنامه شاهدان بزم اَلَست در حال بررسي و چاپ

3ـ زيارتنامه بي‌بي حكيمه (س)، جلد 1 از دانشنامه آشنايي با تربت پاكان

4ـ زندگينامه بي‌بي حكيمه (س)، جلد 2 از دانشنامه آشنايي با تربت پاكان

5ـ حَرَم السيدهِ بي‌بي حكيمه، جلد 3 از دانشنامه آشنايي با تربت پاكان (بزبان عربي)

6ـ آشنايي با تربت پاكان، جلد اول از دايره‌المعارف شجرة آل رسول (ص)

7ـ تاريخ سرزمين ستارگان، جلد دوم از دايره‌المعارف شجرة آل رسول (ص)

8ـ ستارگان پراكندة اسلام زمين، جلد سوم از دايره‌المعارف شجرة آل رسول (ص)

9ـ كوكب چهل اختران قم، جلد چهارم از دايره‌المعارف شجرة آل رسول (ص)

10ـ كوثر ولايت دهنو ممسني، جلد پنجم از دايره‌المعارف شجرة آل رسول (ص)

11ـ كوكب زردكوه زاگرس، جلد ششم از دايره‌المعارف شجرة آل رسول (ص)

12ـ شجرة طيبه در انساب سلسلة سادات شيخ شبان در ايران، جلد هفتم

13ـ شجرة طيبه در انساب سلسله سادات حسيني در ايران، جلد هشتم

14ـ شجرة طوبي بانوي عالمة بافضيلت استاد فاطمه سيد خاموشي طاهايي، جلد سيزدهم

15ـ شجرة طيبه در انساب امامزاده ابوعمران موسي ميرسالار (ع)، جلد چهاردهم در حال چاپ

16ـ شجرة طوبي در انساب سادات طالقاني، آل‌احمد، سيد خاموشي، جلد پانزدهم در حال چاپ

17ـ شجرة طيبه در انساب سادات ميرباقري در ايران، جلد شانزدهم در حال چاپ

18ـ شجرة طوبي در انساب سادات بلادي بحريني در ايران، جلد هفدهم در حال چاپ

نقش این موزه در تعمیق باورهای دینی

موزه امام رضا (ع) با جمع آوری اسناد و مدارک، توانسته است از راه های زیر به تعمیق باورهای دینی کمک نماید:

اعتبار بخشی به امامزاده های كرانه‌هاي جنوبي خليج‌فارس و دامنه‌هاي مركزي و شرق جبال زاگرس و به عنوان حلقه اتصال مردم منطقه با ائمه: در طی فعالیتهای این موزه بسیاری از امامزادگان که فاقد شجره نامه بودند، شجره نامه آنها تهیه شد و در معرض دید علاقه مندان قرار گرفت. بدین سان به این امامزادگان اعتبار حقیقی داده شده است به عنوان نمونه می توان به جمع آوری شجره های امامزاده های زیر اشاره کرد:

1ـ امامزاده بي‌بي حكيمه (س) بنت امام موسي‌كاظم (ع) واقع در كوه‌هاي زرد بهبهان (گچساران)

2ـ امامزاده ابوعمران موسي ميرسالار (ع) از اعقاب امام موسي كاظم (ع) واقع در تنگ زرد

3ـ امامزاده ميراحمد دهنوي ممسني از اعقاب عمرالاطرف واقع در ممسني فارس

4ـ امامزاده سيد بهاء‌الدين‌محمد از اعقاب امام موسي‌كاظم (ع) واقع در روستاي شيخ شبان

5ـ امامزاده علي مشهد اردهال كاشان فرزند بلافصل امام محمدباقر (ع) در كاشان

6ـ و بيش از 200 امامزادة ديگر در سطح كشور

نتیجه

امامزادگان یکی از مهمترین حلقه های رابطه مردم با خداوند متعال هستند. شناسایی آنها و اعتبار بخشی به آنان یکی از رسالت های پژوهشگران متعهد مسلمان می باشد. به همین دلیل موزه امام رضا (ع) را در شهر سوق مي تواند با معرفی این امامزادگان به تعمیق باورهای دینی مردم کمک نماید.

ماحصل این گونه شناسی اسناد انتشار بیش از 18 جلد اثر پژوهشی مربوط به امامزادگان كشور و منطقه جنوب به ويژه كرانه‌هاي جنوبي خليج‌فارس و دامنه‌هاي مركزي و شرق جبال زاگرس است.

منابع

ــ حسيني، نورمحمد، دكتراي علوم اجتماعي، سايت اينترنتي...

ــ روزنامه آرمان ، 22 فروردین 1392

ــ سارو خانی، باقر.(1378).روشهای تحقیق در علوم اجتماعی، تهران:پژوهشگاه علوم انسانی.

ــ سایت اینترنتی: aftabir.ir

ــ طالب، مهدی.(1380). شیوه های عملی مطالعات اجتماعی، تهران:نشر دانشگاه تهران.

ــ فراهاني، كمال‌الدين. ( 1386). بني فاطمه در استان مركزي، قم:انتشارات وثوق.

ــ فرهنگ معین.

ــ موسوی نژاد ، سيد علی، شناسنامه موزه امام رضا (ع)، در حال انتشار

ــ موسوي نژاد، سيد علي. (1387).شجرة طيبه در انساب سادات شيخ شبان در ايران،ج 7،قم: انتشارات كومه

ــ موسوي نژاد، سيد علي.( 1384).تاريخ سرزمين ستارگان، ج 2، ياسوج:انتشارات چويل.

ــ موسوي نژاد، سيد علي.( 1386). كوثر ولايت دهنو ممسني، ج 5، قم:انتشارات وثوق.

ــ موسوي نژاد، سيد علي.(1385). ستارگان پراكندة اسلام زمين، ج3،قم: انتشارات كومه.

ــ موسوي نژاد، سيد علي.(1385). كوكب چهل اختران قم، ج 4، قم:انتشارت كومه.

ــ موسوي نژاد، سيد علي.(1385).شجرة طيبه در انساب سادات حسيني در ايران، ج 8،قم: انتشارات كومه.

ــ نيك زاد، مرتضي.( 1386).تاريخ سادات نوابي نهرميان، اراك:انتشارات نويسنده.

 
 
 
 
 
 
mehrab motavally