آداب و اهداف زیارت
تشرّف به حرمهاى معصومين (ع) كه يكى از سنن دينى و مورد سفارش فراوان است، آداب خاصى دارد. مراعات اين آداب، هم نشانۀ معرفت و ادب و حقشناسى نسبت به مدفونين در آن حرمهاست و هم مايۀ ثواب و اجر الهى است در این...
چهارشنبه 16 آبان 1397    
بازدید: 19
آداب و اهداف زیارت
 
 
 
آداب الحرمين

اعمال و آدابى كه هنگام زيارت خانۀ خدا در مكّه و حرم پيامبر خدا (ص) در مدينه انجام ميگيرد. مناسك حج و آداب زيارت هم در همين مورد است. از آن‌جا كه دانستن اين آداب و سنن و عمل به آنها، موجب بهره‌مندى و ثواب بيشتر مى‌شود، رعايت آنها بسيار پسنديده است. كتابهايى نيز در همين موضوع نگاشته شده كه بر اساس روايات، آداب و مستحبّات زيارت را در دو حرم شريف ياد شده تبيين كردهاند. در اين‌گونه كتابها، اعمال حج و واجبات آن، دعاهاى خاصّ آن ايام و اماكن و ادعيه مخصوص زيارت حرم حضرت رسول (ص) و ائمّه بقيع و شهداى احد و. . . ذكر شده است.

1. آداب زيارت

تشرّف به حرمهاى معصومين (ع) كه يكى از سنن دينى و مورد سفارش فراوان است، آداب خاصى دارد. مراعات اين آداب، هم نشانۀ معرفت و ادب و حقشناسى نسبت به مدفونين در آن حرمهاست و هم مايۀ ثواب و اجر الهى است؛ مسائلى از قبيل: غسل زيارت، با وضو بودن، پوشيدن لباس تميز و آراسته و مرتب بودن، خضوع و خشوع در حرمها و هنگام زيارت، ذكر گفتن، خواندن اذن دخول، بوسيدن ضريح مطّهر و رعايت ادب نسبت به قبور امامان و امامزادگان، پرهيز از كارهاى لغو و جدل با ديگران، اجتناب از مزاحمت براى زوّار، خواندن زيارت‌نامه، خواندن دعا و تلاوت قرآن و نماز گزاردن در كنار قبر از جملۀ «آداب زيارت» به شمار ميرود١. اين آداب، هم در سيرۀ معصومين نقل شده و هم عالمان و عارفان صاحبدل در زيارت خويش، مقيد به مراعات آنها بودهاند.

2. آستان

آستان يا آستانه، به معناى درگاه و عتبه و ساحت است؛ جايى كه براى ورود به يك خانه يا قصر يا حرم، كفشها را درمى‌آورند. به كفش‌كن هر عمارت نيز «آستانه» گويند. به حرمهاى مطهّر امامان و امامزادگان آستان گفته ميشود؛ چون عظمت و حرمت دارد و براى ورود به آن بايد اذن طلبيد و شرط ادب را به جا آورد. به حرم حضرت رضا (ع) «آستان قدس رضوى» و به حرم حضرت معصومه (س) آستانۀ آن حضرت گفته ميشود. در كتب لغت و در اصطلاح مسلمانان هند و پاكستان نيز كلمۀ آستانه به حرمها و زيارتگاهها اطلاق ميشود.

3. آستانبوسى

بوسيدن آستانۀ حرم، كنايه از رفتن به زيارت يكى از معصومين و امامزادگان، يا مشرّف شدن به خدمت شخصى بزرگوار و محترم است. بوسيدن درگاه حرمها نشانۀ ارادت به صاحب بقعه، به شكرانۀ توفيق زيارت است و زائرى كه بر درگاه حرم بوسه ميزند، عشق و تواضع خود را به صاحب آن نشان مى‌دهد. بوسه زدن بر آستان حرمها يكى از آداب زيارت است و به آن «عتبه بوسى» نيز گفته ميشود. قداست آستانهها به سبب جايگاه رفيع كسانى است كه در آن بقعه‌ها آرميدهاند.

ببوس اى خواهرم قبر برادر
شهادت، سنگ را بوسيدنى كرد

4. احرام

به معناى محرم شدن و بعضى كارها را بر خود حرام كردن و يكى از واجبات در زيارت خانۀ خداست. كسى كه به سفر حج و عمره ميرود، براى ورود به مكّه بايد در يكى از ميقاتهاى تعيين شده محرم شود. احرام با گفتن «لبّيك اللّهم لبّيك. . .» تحقق ميپذيرد كه به آن «تلبيه» گويند. مردان هنگام احرام بايد لباسهاى عادى خود را درآورند و با پوشيدن دو پارچه يا حولۀ خاص و دوخته نشده، لبّيك بگويند. با گفتن تلبيه، برخى از كارها بر حاجى و معتمر حرام ميشود كه به آنها «محرّمات احرام» گفته ميشود. احرام تنها در سفر زيارتى خانۀ خداست، نه در زيارتها و زيارتگاههاى ديگر؛ ولى در تعبيرات شاعرانه، هر قصد و آهنگى براى ديدار محبوب نيز احرام شمرده ميشود. به قول حافظ:

حافظ، هر آن‌كه عشق نورزيد و وصل خواست
احرام كعبۀ دل و جان به وضو ببست
۶. اذن دخول

اذن دخول يا اذن ورود، اجازه خواستن براى ورود به حرمهاى مقدّس امامان است و اين نشانۀ احترام به امام يا امامزادهاى است كه ميخواهيم او را زيارت كنيم. حرمهاى مطهّر به منزلۀ خانۀ آن بزرگواران است و ورود به آن حريم، اجازه ميخواهد. در كتب دعا و زيارات، متنى به عنوان «اذن دخول» وجود دارد كه نيكوست پيش از وارد شدن به روضۀ منوّر و در آستانۀ مرقد خوانده ميشود. مضمون آن رخصت طلبيدن از خدا و رسول و امامان و فرشتگان الهى براى ورود به حرم است. اين متن را در وروديهاى حرمها بر ديوار نصب ميكنند تا زائران آن را بخوانند. البته متن اذن دخول در حرمهاى مختلف با هم فرق دارد٢.

٧. استطاعت

قرآن كريم، حج را بر كسانى واجب ميداند كه «استطاعت» داشته باشند.٣ استطاعت به معناى توان بدنى و مالى و فراهم بودن امكانات و باز بودن راه است. حج، تكليف كسى است كه با سلامتى جسم و قدرت و تمكّن مالى، اين قدرت را داشته باشد و از عهدۀ انجام اعمال حج برآيد. دارندۀ اين شرايط را كه شرط وجوب حج است، «مستطيع» مى‌نامند.

حديث كعبه چه گويم چو استطاعت نيست شكسته پاى، چه مرد ره حرم باشد؟۴

٨. اعتاب مقدّسه

اعتاب، جمعه «عَتَبه» به معناى درگاه، آستان و مرقد است. مقصود از اعتاب مقدّسه، حرمهاى پيامبران و امامان و امامزادگان و شهداست. «عتبه بوسى» ، كنايه از رفتن به زيارت حرمهاى مقدّس است. اين واژه، بيشتر مربوط به زيارت حرمهاى پيشوايان مدفون در سرزمين عراق است. «عتبات عاليات» نيز به همين معناست و مراد از آن، كربلا، نجف، كاظمين و سامرّاست. مقدس بودن درگاه حرم ائمّه، از آن جهت است كه پيكر پاك آن حجّتهاى الهى در آنها مدفون است و قداست، از آن ذوات نورانى به در و درگاه و بارگاه سرايت ميكند.

٩. التماس دعا

به معناى درخواست دعا از ديگرى است و بيشتر، از كسانى كه عازم زيارت خانۀ خدا يا حرم پيامبر و معصومين (ع) و عتبات مقدّسند، درخواست ميشود كه در آن مكانهاى شريف، به ياد ديگران باشند و آنان را دعا كنند و برآورده شدن حاجاتشان را بخواهند. هم حرمهاى مطهّر، جايگاه ويژهاى است كه اميد استجابت دعا در آنجا بيشتر است و هم زائران حرمها كه توفيق و عنايت خدا شامل آنان شده، در معرض اجابت دعا قرار دارند. از اين رو از زائران، التماس و درخواست دعا ميشود و اين درخواست با گفتن كلمۀ «التماس دعا» اظهار ميگردد. البته اين درخواست منحصر به زائران نيست؛ بلكه هر كس اهل دعا باشد و او را صالح و متقى و صاحب نفس بدانند، از او التماس دعا ميكنند؛ هر چند در مواقع غيرزيارتى باشد. خوب است زائر نيز در هنگام زيارت، به ياد ملتمسين دعا باشد و ذويالحقوق و آشنايان و پدر و مادر و درگذشتگان را ياد كند، تا آنان نيز ثواب ببرند.

١٠. امام الحرمين

حرمين به دو شهر مقدس مكه و مدينه گفته ميشود. حرم حضرت سيدالشهدا (ع) و حرم حضرت اباالفضل هم حرمين شريفين است و به فاصلۀ بين آن دو زيارتگاه، بين الحرمين گويند. «امام الحرمين» كسى است كه در دو شهر مكه و مدينه، پيشوا و مقتداى مردم باشد و در فقه و احكام شرعى به او رجوع كنند. كسى هم كه در آن دو حرم مقدس پيش‌نماز باشد، امام الحرمين ناميده ميشود. در تاريخ، به افراد متعددى اين لقب را دادهاند كه يكى از معروفترين آنان «امام الحرمين جوينى» دانشمند اشعرى مذهب قرن پنجم هجرى است.

١١. امام باره

به حصار و برج و باروى يك شهر يا قلعه، «باره» گفته ميشود. به ديوار و حصارى كه براى حرم يك امام ميكشند تا محفوظ بماند و در پشت اين حصار، بقعه بنا ميشود، «امام باره» گويند. اين اصطلاح در مناطق هند، بيشتر به حسينيه و محلّ عزادارى سيدالشهدا (ع) كه مثل تكيه است، گفته ميشود.

١٢. امامزاده

فرزند امام، كسى كه بيواسطه يا با چندين واسطه، فرزند و زادۀ امام معصوم باشد كه مورد احترام اهل بيت است. امامزاده گاهى به حرم و مقبرۀ و بقعۀ فرزندان و نوادگان ائمّه هم گفته ميشود كه مردم آنها را زيارت مى‌كنند. در ايران، در بسيارى از شهرها و روستاها امامزاده‌هايى وجود دارد كه از اماكن زيارتى شمرده ميشود؛ مثل امامزاده يحيى در گنبد يا امامزاده داود در تهران. امامزادگان اغلب در دورۀ سلطۀ بيدادگرانۀ عباسيان و حكومتهايى كه با فرزندان فاطمه (س) دشمنى داشتند، به مناطق شيعهنشين ايران سفر كردهاند. برخى از آنان به شهادت رسيدهاند (مثل حضرت شاه‌چراغ در شيراز يا امامزاده على بن محمد شهيد اردهال در اطراف كاشان) يا به اجل طبيعى از دنيا رفتهاند و قبرشان زيارتگاه شيعيان گشته است. به هر حال، امامزادگان شريف مورد احترامند و زيارت قبورشان ثواب دارد.

١٣. ايوان

به جايگاه وسيع و سقفدار جلوى اتاق و ساختمان كه براى نشستن اختصاص دارد، ايوان گفته ميشود. صُفّه و عمارتى كه شكل آن اغلب هلالى و به صورت محراب است، مثل ايوان مدائن. ايوان در ساختمانهاى بزرگ و قصرها بيشتر وجود دارد؛ هر چند در هر خانهاى ممكن است ايوان كوچكى (به نام بالكن) باشد. در حرمهاى بزرگان دين، جايى ميان صحن و رواق مطهّر كه ورودى حرم شمرده ميشود، به نام ايوان وجود دارد. ايوانها معمولًا به صورت كاشيكارى، آينهكارى و طلاكارى است و از جلوههاى هنرى معمارى اسلامى شمرده ميشود. براى زائران حرمها، ديدن ايوان طلاى حضرت رضا (ع) ، يا ايوان باشكوه حضرت امير (ع) خاطره‌اى به ياد ماندنى است؛ تا آن‌جا كه در فرهنگ عامه رايج است كه مى‌گويند؛ «ايوان نجف عجب صفايى دارد» .

١۴. اوقات زيارتى

زيارت حرمهاى مقدّس و عتبات و مزارها را در هر وقت ميتوان انجام داد و وقت خاصّى ندارد؛ اما برخى از زيارتها در اوقات خاصّى سفارش شده كه ثواب بيشترى دارد؛ مانند زيارت امام حسين (ع) در روز اربعين، يا زيارت حضرت على (ع) در روز سيزده رجب يا روز عيد غدير يا روز مباهله. آنان كه در پى درك ثواب و فضيلت اين سنّت دينياند، مراقبت دارند تا اوقات زيارتى از آنان فوت نشود و مثلًا زيارت رجبيه يا زيارت اربعين را انجام دهند.


هدف زيارت

آيت‌الله شيخ بشير نجفى، متولد شهر «جالندهر» هند بوده و اصالتاً لاهورى است. ۴۵ سال حضور ايشان در نجف، با تحصيل و تدريس همراه بوده و اكنون نيز يكى از چهار مرجع دينى مقيم نجف به شمار مى‌آيند. هم‌زمان با ديدار برخى از اعضاى هيئت تحريريه فصلنامه با ايشان، جمعى از شيعيان كشورهاى خليج فارس نيز حضور داشتند كه اين متن با عنوان «هدف زيارت» ترجمه بخشى از سخنرانى معظم‌له است.

همه ما به زيارت مى‌رويم؛ اما چرا به زيارت مى‌رويم؟ يكى خانه ندارد، به زيارت مى‌آيد كه امام را شفيع قرار دهد تا خدا خانه‌اى به او بدهد؛ يكى زن ندارد؛ يكى بچه ندارد؛ يكى اتومبيل ندارد؛ يكى در معاملات تجارى‌اش شكست خورده، مى‌آيد تا حسين شفيع او شود! يكى مريض دارد. به هر حال يا خودمان مشكلى داريم يا بچه‌هاى‌مان. هر كسى كه به زيارت مى‌آيد، مشكلى دارد و مى‌آيد تا آن مشكل را با شفيع قرار دادن حسين (ع) برطرف كند. به زيارت مى‌آيد و مى‌گويد: خدايا! بهتر از اين وضع را برايم تقدير كن. نگاه كنيد! همه خواسته‌هاى‌مان، نيازهاى شخصى است. پس حسين چه؟ به حسين (ع) چه مى‌گويى؟ همين كه حسين (ع) خطر را از پيش روى تو برداشته كه مى‌توانى به راحتى زندگى كنى و به زيارت بروى كافى نيست؟ ! آيا باز هم طالب چيزى هستى؟ ! مثلاً وقتى به سراغ دوستى قديمى كه ده يا بيست يا پنجاه سال او را نديده‌اى مى‌روى، جا دارد كه بگويد: حال كه نيازمند شده‌اى به سراغ من آمده‌اى؟ ! در حالى كه حسين (ع) چنين نمى‌گويد و اساساً كارى ندارد كه زائرش بحرينى است يا سعودى يا عراقى. چرا نبايد زيارت شما مانند زيارت امام عصر (عج) باشد كه وقتى به زيارت جدّش حسين (ع) مى‌آيد، فقط براى خود حسين (ع) مى‌آيد يا مانند زيارت ملائكه خدا كه در روايت داريم هر روز به زيارت امام حسين (ع) مى‌آيند؛ آن‌هم بدون آب و غذا و با لباس‌هاى خاك‌آلود.

از زيارت ساير معصومين عليهم‌السلام مى‌فهميم كه زيارت حسين (ع) بسيار بالاتر و والاتر از حاجت‌ها و نيازهايى است كه زوّار در سينه‌هاى‌شان دارند. بايد به فرزندانمان ياد بدهيم كه خود حسين (ع) هدف است؛ حسين مقصد است؛ حسين منزل است؛ حسين بهترين راه است؛ حسين بهترين پل است؛ حسين بهترين پناهگاه است؛ حسين هدف است؛ (بايد گفت) اى حسين! فقط براى خودت آمده‌ام. وقتى كنار درب حرم حسين (ع) مى‌ايستى و چشمانت به ضريح امام مى‌افتد، به چه مى‌انديشى؟

امروز كربلا آباد شده؛ ولى افسوس! شب يازدهم محرّم را به‌ياد بياور كه دشمنان خدا، اهل‌بيت پيامبر را با نيزه و تازيانه مى‌زدند و آنها استغاثه به رسول خدا مى‌كردند. بدن‌هاى شهدا روى زمين كربلا پراكنده شده بود و غبار و خاكستر بر روى اجساد مطهرشان نشسته بود و تو اكنون بر درب حرم حسين ايستاده‌اى و چشمت به بخشش امام است و اشك‌هايت جارى است و امام حسين (ع) وقتى اشك تو جارى مى‌شود مى‌گويد: اى زائر من! بيا و به قبر من نزديك شو.

برخى روايات مى‌گويند كه سر مقدس امام حسين (ع) به كربلا برگشت و به بدن مطهر ملحق شد؛ ولى بنابر برخى ديگر از روايات سر مقدس ايشان به كربلا برنگشت و در شام مدفون گرديد. در روايت معتبرى امام صادق عليه‌السلام مى‌فرمايد: خداوندا! به چهره‌اى كه با غم و اندوه سخن مى‌گويد، رحم بفرما! تو نيز اكنون كه سال‌ها گذشته است، از خدا مى‌خواهى كه اى كاش در آن روز بودى، و اين سخن را با تمام وجودت و از صميم قلبت مى‌گويى. زمانى كه به محل خيمه‌ها مى‌رسى، آنچه بر خانواده رسول خدا(ص) گذشت را به ياد بياور و بگو: اى رسول خدا! من چه كنم كه در آن روز كه دشمنانت بر اهل بيت ظلم كردند، نبودم؛ عذر مرا بپذير.

وقتى از زيارت و نماز آن فارغ شدى، آن‌گاه هر چه از دنيا و آ خرت مى‌خواهى، به واسطه حسين (ع) از خداوند بخواه؛ ولى هدف اصليت بايد حسين (ع) باشد. هدف اصلى، حسين هست. لازم است بدانى كه علامت قبول زيارتت چيست. علامت قبولى زيارتت، مانند قبولى نماز است؛ يعنى همان كه خداوند در قرآن مى‌فرمايد: نماز، انسان را از بدى و فحشا دور مى‌كند. وقتى ديدى بعد از نماز، از انحرافات دورى مى‌كنى و با اين‌كه نفس انسان تمايل دارد، ولى مؤمن با اراده‌اش از اين بدى‌ها كناره‌گيرى مى‌كند، همين‌طور علامت قبولى زيارت اين است كه يك دگرگونى در جهت مثبت در سيرۀ رفتارى من و شما ايجاد شود و اين در زيارت امام حسين (ع) نيز هست. لازم است به درون خويش برگردى و به‌گونه‌اى باشى كه زيارت حسين (ع) در رفتارت تأثيرگذار باشد و چه خوب است كه اين تحول را حسين (ع) در تو ايجاد كند و براى عملى شدن اين تحوّل مثبت، وقتى از زيارت و دعاها فارق شدى، در هر جاى حرم كه بودى، رو به ضريح بايست و در مقابل اين ضريح شريف از خود گلايه و شكايت كن. حكم كننده خداوند متعال است. لازم هم نيست صدايت را بالا ببرى؛ بلكه بين خودت و خدا باشد و در اين گفت‌گو امام حسين (ع) را شاهد بر اعترافات خود قرار بده. به هر گناهى كه كرده‌اى اعتراف كن. بگو: خدايا! به حرم وليت حسين (ع) آمده‌ام؛ با نظر رحمت به من نگاه كن؛ به گناهانم اعتراف مى‌كنم؛ گناهانى است كه من مرتكب شده‌ام و ملائكه تو هم نوشته‌اند و تو از آن آگاهى. خداوندا! به حقانيت خودت قَسَمت مى‌دهم كه گناهانم را ببخش، خداوندا! به حق عبدالله شيرخواره (شهيد خردسال كربلا) خودت براى من چاره‌اى كن. اين‌گونه سخن گفتن در روايات تأييد شده است. در روايات آمده است: هر كس با اختيار خودش و با اخلاص در درگاه الهى توبه كند، حتماً بخشيده مى‌شود.

در پايان بايد گفت هر كس از ما كه به زيارت امام حسين (ع) مى‌آيد، بايد فكر كند كه شايد آخرين زيارتش در دنياست البته من دعا مى‌كنم بارها و بارها باز هم به زيارت بياييد و خدا روزى‌تان كند ولى بايد مثل هر نمازى كه مى‌گويند بايد فكر كنيد آخرين نمازتان است، به گونه‌اى زيارت كنيد و اخلاص داشته باشيد كه گويا آخرين زيارت در دنياست.

از خداوند مى‌خواهم بر شما تفضل كند و عافيت دهد و همه ما را در اين تحوّل مثبت يارى فرمايد.


زيارت‌هاى مخصوصه امام حسين

درآمد

يكى از فضيلت‌هاى بزرگ‌سالار شهيدان حضرت اباعبدالله الحسين (عليه‌السلام) كه در روايات فراوان به چشم مى‌خورد، تشويق و ترغيب به زيارت آن وجود مقدس است كه پيامبر و معصومين (عليهم‌السلام) بر آن تاكيد فراوان داشته‌اند. به همين‌جهت مردم را در تمام سال، به زيارت آن بزرگوار فراخوانده‌اند، بويژه در روزهاى مخصوصى كه زيارت مخصوصه أبى‌عبدالله معروف و مشهور گرديده است.

مثلاً در شب و روز جمعه، و شب و روز عرفه، و شب و روز عيد قربان، و شب و روز عيد فطر، و اول و نيمه ماه رجب، و نيمه شعبان، و روز اول و نيمه و آخر ماه رمضان، و شبهاى قدر بويژه شب بيست و سوم ماه مبارك رمضان، و شب و روز عاشورا، و روز أربعين.

وجود همين روايات از پيامبر و معصومين سبب شد كه بزرگان اهل حديث و فقهاى بزرگ شيعه آنها را در كتابهاى حديثى و فقهى خود آورده و ضمن دسته‌بندى كردن آن‌ها عنوان استحباب و تاكيد استحباب به آنها بدهند. همانگونه كه مرحوم كلينى و شيخ طوسى و شيخ صدوق و حر عاملى، و علامه مجلسى و ديگران چنين كرده‌اند. مثلاً شيخ حر عاملى (ره) در باب زيارت امام حسين (ع) در شب جمعه مى‌نويسد:

باب تاكد زيارة الحسين كل ليله جمعه و كل يوم جمعه 5

و يا اين‌كه ابن طاووس درباره زيارت امام حسين (ع) در روز عرفه مى‌فرمايد:

فضل زيارة الحسين يوم عرفه.6

همچنين شيخ حر عاملى درباره زيارت امام حسين (ع) در اول ماه رجب و نيمه آن مى‌نويسد:

باب تاكد استحباب زيارة الحسين فى اول رجب و فى النصف منه.7

و درباره زيارت امام حسين (ع) در ماه رمضان و شبهاى قدر مى‌نويسد:

باب تاكد استحباب زيارة الحسين ليله القدر و في شهر رمضان خصوصاً اول ليله و آخر ليله و ليله النصف.8

درباره زيارت امام حسين (ع) در شب و روز عيد فطر و شب عيد قربان آورده‌اند:

تاكد زياره الحسين ليله الفطر و ليله الأضحي.9

همچنين درباره زيارت امام حسين (ع) در شب و روز عاشورا و روز اربعين نوشته‌اند:

تاكد زياره الحسين ليله عاشورا يوم عاشورا 10 و تاكد زياره الحسين يوم الأربعين من مقتله.11

چرايى زيارت مخصوصه

با عنايت به تقديم فهرستى كه از روزهاى زيارتى امام حسين (ع) تقديم علاقه‌مندان شد اين چرايى تا حدودى روشن شد امّا جهت آگاهى بيشتر با عنايت به رواياتى كه تقديم خواهد شد، اين چرايى روشنتر خواهد شد.

١- ارواح انبياى الهى در اين روزها به زيارت امام حسين (عليه‌السلام) مى‌روند.

٢- فرشتگان از خداوند رخصت گرفته و در اين روزها مقدس به زيارت امام حسين (عليه‌السلام) مى‌روند.

٣- خداوند لطف و كرمش در اين روزهاى مخصوص و ويژه به زائران بيشتر خواهد بود.

۴- در اين روزها لطف خداوند به امام حسين (عليه‌السلام) بيشتر است.

۵- خداوند مى‌خواهد به بهانه‌هاى گوناگون اين جايگاه بلند و رفيع پررفت و آمد باشد.

علاوه براين مى‌بينم اضافه بر روزهاى مخصوص در تمام دوران سال استحباب زيارت امام حسين (عليه‌السلام) ثابت بالأخص در روزهايى كه به آن حضرت انتساب داشته باشد همانند روز مباهله و روز نزول سوره هل اتى و روز ولادت آن حضرت.

نگاهى به فضيلت‌هاى روزهاى مخصوص

پيش از بررسى روايات زيارت امام حسين (عليه‌السلام) در اين روزها، لازم است نيم نگاهى به فضيلت اين روز بيفكنيم تا با معرفت بيشترى به زيارت امام در اين روزها بنگريم.

١- فضيلت عرفه و سرزمين عرفات

عرفات سرزمينى است بسيار مقدس و محل حضور تمام انبياى الهى از آدم تا خاتم است. عرفات سرزمينى است تمام ميهمانان و ضيوف الرحمان در يك روز مقرر در آن جمع شده و اعمال حج خود را در آن آغاز مى‌كنند. به حق سرزمين عرفات محل برآورده شدن حاجات و محل ريخته شدن گناهان و محل عفو و بخشش گناهان از سوى پروردگار مهربان است.

٢- فضيلت شب و روز عيد فطر

از ديگر شب‌ها و روزهاى مقدس و با فضيلت كه در روايات آمده است كمتر از شب قدر نمى‌باشد شب عيد فطر است و همانطورى كه گفته شده مستحب است در آن شب غسل شود و آن شب به احيا گذارده شود، همچنين روز عيد فطر كه پايان يك تلاشى بزرگ است روزى بسيار مقدس است و با فضيلت.

٣- فضيلت روز اول و نيمه ماه رجب

ماه رجب ماه دعا و استغفار است. ماه رجب سراسر اعمال و مناجات و اظهار اطاعت و بندگى از سوى بندگان خالص الهى به مقام ربوبى حق تعالى. پيامبر اكرم (ص) درباره اين روز فرمود:

ماه رجب ماه بزرگ خداست و ماهى در حرمت و فضيلت به آن نمى‌رسد.12

نيمه آن نيز شب بسيار بافضيلتى كه روايات اهل‌بيت عصمت نشانگر آن فضيلت‌ها است.

۴- فضيلت شب و روز جمعه

فضيلت اين شب و روز بر ساير روزها و شبهاى ديگر هفته برترى دارد. تا جايى كه روايت شده مرگ شب و روز جمعه بهتر از روزهاى ديگر است. گاه در اجابت دعاها يك هفته تاخير پيدا مى‌شود تا شب و روز جمعه فرا رسيده و خداوند به بركت اين شب و روز دعاهاى بندگان را به اجابت برساند.

شب جمعه شبى است كه خداوند دربهاى توبه را بر بندگان بازگذارده و مناديان از سوى پروردگار جهانيان بندگان به سوى او و توبه فرامى‌خوانند. و ده‌ها فضيلت ديگر كه همه آن‌ها نشانه عظمت و تقدس و بزرگى اين شب و روز است.

۵- فضيلت ماه رمضان و شبهاى قدر

در اين ماه شب قدر است كه برابر با هزار ماه مى‌باشد. شبى كه سرنوشت بشر طبق تقديرات الهى تعيين مى‌شود. شبهايى است كه هر شبش هزاران هزار انسان گناهكار مورد عفو و بخشش پروردگار قرار مى‌گيرد.

۶- فضيلت نيمه شعبان

از امام محمد باقر (عليه‌السلام) درباره فضيلت اين شب پرسيده شد كه حضرت فرمود:

آن شب از افضل شبها است پس از شب قدر. و عظمت اين شب را بس كه نزول قرآن بر پيامبر خدا و ولى خدا حضرت امام زمان در آن شب بوده است و درباره نيمه شعبان اعمال زيادى وارد شده از جمله زيارت ابى عبدالله (عليه‌السلام) مى‌باشد.

٧- فضيلت عاشورا

امام باقر (عليه‌السلام) درباره حضور در اين روز در كربلا فرمود:

هر كه زيارت كند حسين بن على را در روز دهم محرم تا آن كه در نزد قبر آن حضرت گريان شود خدا را در روز قيامت ملاقات مى‌كند با ثواب دوهزار حج و دو هزار عمره و دو هزار جهاد.13

اگر در سرزمينى حضور پيدا كنيد كه خدا پيش از نظر كردن به ميهمانانش اول به شما و زائران امام حسين (ع) نظر مى‌كند و يا شب و روزى در جايى حاضر شويد كه كمتر از شب قدر نمى‌باشد. و يا در زمان و مكان مقدسى باشيد كه ماه دعا و استغفار است و يا در شب و روز جمعه جايى باشيد كه آن روز و شب از بهترين و برترين شبها و روزهاى هفته است و شب آمرزش گناهان و فراخوان بندگان است. و در ماهى در مكانى حضور پيدا كنيد كه يكى از روزهاى آن شب قدر است و يا در شبى در سرزمينى حاضر شويد كه خاطره دلاوريهاى بزرگ مردى همچو امام حسين (ع) باشد توقع داريد كه در اين روزها و شبهاى ويژه خداوند به شما چه چيزى كرامت كند.

آيا جز نظر لطف و مرحمت خداوندى به چيز ديگرى فكر مى‌كنيد؟ !

زيارت‌هاى مخصوصه امام حسين (عليه‌السلام) در روايات اهل‌بيت

ائمه هدى (عليهم‌السلام) در روزهايى خاص پيروان خويش را به زيارت سالار شهيدان حضرت اباعبدالله الحسين (عليهم‌السلام) تشويق كرده‌اند كه آن روز از نظرتان گذشت. اما در اين بخش شما را با روايات مربوطه صادر شده درباره‌ى اين روزها آشنا مى‌كنيم.

١- زيارت در اول ماه رجب

بشير دهان از امام جعفر صادق (عليه‌السلام) روايت كرده فرمود:

من زار قبر الحسين عليه‌السلام أول رجب غفر الله له البتّه 14؛

هر كس قبر امام حسين (عليه‌السلام) را در روز اول ماه رجب زيارت كند، البته حق تعالى او را مى‌آمرزد.

٢- زيارت امام در نيمه رجب

احمد بن محمد بن أبى نصر بزنطى گويد: از امام رضا (عليه السلام) پرسيدم كه در كدام ماه امام حسين (عليه‌السلام) را زيارت مى‌كنيد؟ امام در پاسخ فرمود:

فى النصف من رجب و النصف من شعبان 15؛

در نيمه ماه رجب و نيمه ماه شعبان.

و در روايت ديگرى كه احمد بن محمد بن ابى‌نصر از امام رضا (ع) مى‌پرسد اين است كه مى‌گويد به امام عرض كردم در كدام‌يك از اوقات افضل است كه امام حسين (عليه‌السلام) را در آن وقت زيارت كنيم. كه حضرت پاسخ نيمه رجب و نيمه شعبان را دادند.16

جالب اين است كه برخى از روايات، زيارت امام حسين (عليه‌السلام) را در نيمه رجب غفيله ناميده‌اند، يعنى از زيارتى كه مردم از آن غافل هستند.

٣- زيارت امام حسين (عليه‌السلام) در نيمه شعبان

شيخ حر عاملى به دوازده روايت اشاره مى‌كند كه همه آنها در مقام فضيلت زيارت امام حسين (عليه‌السلام) در شب نيمه شعبان وارد شده است. كه به چند روايت بسنده‌مى‌كنيم.

ابوبصير از امام صادق نقل مى‌كند كه امام فرمود:

من أحب أن يصافحه مائتا ألف نبي و عشرون ألف نبي فليزور قبر الحسين بن علي عليه‌السلام في النصف من شعبان، فإن أرواح النبين يستأذن الله في زيارته فيؤذن لم 17؛

هر كه مى‌خواهد يكصد و بيست و چهار پيامبر با او مصافحه كنند پس در نيمه شعبان امام حسين (عليه‌السلام) را زيارت كند، بدرستيكه در اين روز ارواح پيامبر از خداوند رخصت گرفته به زيارت امام حسين (عليه‌السلام) بروند.

امام زين العابدين و امام صادق عليهماالسلام در چندين روايت به آثار و بركات زيارت امام حسين (عليخ السلام) چنين اشاره مى‌فرمايند:

در شب نيمه شعبان به زائران امام حسين ندا مى‌رسد، آمرزيده شده برگرديد و ثواب شما بر خدا و پيامبرتان خواهد بود.18

هر كه در شب نيمه شعبان امام را زيارت كند گناهانش آمرزيده شده و تا آخر سال گناهى برايش نوشته نخواهد شد.19

هر كس امام حسين را در نيمه شعبان زيارت كند خداوند براى او هزار حج را مى‌نويسد.20

۴- زيارت در ماه رمضان و شبهاى قدر

روايات و احاديث ديگرى بر اين دلالت دارند كه زائران امام حسين (ع) در ماه رمضان و شبهاى قدر آمرزيده شده و اگر به خدا از آتش جهنم پناه ببرد پناه داده خواهد شد. همچنين براى روز قيامت براى زيارت امام در ماه رمضان حسابى نخواهد بود.

ابن قولويه در كامل الزيارات از عبيد بن الفضل از امام صادق (عليه‌السلام) نقل كرده فرمود:

من زار الحسين بن علي عليه‌السلام في شهر رمضان و مات في الطريق لم يعرض و لم يحاسب و قيل له ادخل الجنه آمناً 21؛

هر كس قبر امام حسين را در ماه رمضان زيارت كند و در راه بازگشت بميرد، از براى او عرض و حسابى در روز قيامت نخواهد بود و به او بگويند: داخل بهشت شو بدون خوف و ترس.

و از امام محمد تقى (عليه‌السلام) روايت شده كه به عبدالعظيم حسنى فرمود:

من زار الحسين ليله ثلاث و عشرين من شهر رمضان و هي الليله التي يرجي ان تكون ليله القدر و فيها يغرق كل امر حكيم صافحه اربعه و عشرون الف ملك ليله القدر و فيها يفرق كلّ امر حكيم صافحه أربعه و عشرون الف ملك و بني كلهم يستأذن الله في زياره الحسين في ثلث الليله 22؛

هر كس امام حسين را در شب بيست و سوم ماه رمضان و آن شبى كه اميد هست شب قدر باشد زيارت كند با بيست و چهار هزار فرشته و پيامبر كه همه آن‌ها براى زيارت امام حسين در اين شب از خدا رخصت مى‌طلبند مصافحه خواهد كرد.

۵- زيارت در عيد فطر و قربان

حر عاملى ره- در كتاب شريف وسائل الشيعه به دو روايت اشاره مى‌كند كه ذيلا متذكر مى‌شويم:

عبدالرحمن بن الحجاج از امام صادق (عليه‌السلام) روايت كرده فرمود:

من زار قبر الحسين عليه‌السلام ليله من ثلاث غفر الله له ما تقدم من ذنبه و ما تأخر. قلت: أي الليالي جعلت فداك؟

قال: ليله الفطر و ليله الأضحي و ليله النصف من الشعبان 23؛

هر كس در يكى از سه شب قبر امام حسين (عليه‌السلام) را زيارت كند گناهان گذشته‌و آينده‌اش آمرزيده شود، عرض كردم آن شبها كدامند؟

امام فرمود: شب عيد فطر و شب عيد قربان و شب نيمه شعبان.

همچنين از يونس بن ظبيان روايت كرده گفت امام صادق (عليه السلام) فرمود:

من زار قبر الحسين (عليه السلام) ليله النصف من شعبان و ليله الفطر و ليله عرفه فى سنه واحده كتب الله له ألف حجه مبروره، و ألف عمره متقبله و قضيت له ألف حاجه من حوائج الدنيا و الآخره٢4؛

هر كس قبر امام حسين (عليه‌السلام) را در شب نيمه‌شعبان و شب عيد فطر و شب عرفه در يك سال زيارت كند، خداوند براى او هزار حج مبرور و هزار عمره قبول شده نوشته و هزار حاجت و نياز از حاجتهاى دنيوى و اخروى برايش برآورده مى‌كند.

۶- زيارت در شب و روز عرفه

و در فضيلت زيارت امام حسين (عليه السلام) در شب و روز عرفه حدود پانزده روايت از اهل بيت رسيده است كه هر يك از آن‌ها به يكى از آن فضيلت‌ها اشاره‌اى دارند.

الف- مثلاً امام صادق (عليه السلام) به بشير دهان مى‌فرمايد:

خداوند براى هر گامى كه براى زيارت امام حسين (عليه‌السلام) برمى‌دارى يك حج كامل براى او مى‌نويسد.25

ب- امام به يونس بن ظبيان مى‌فرمايد:

من زار قبر الحسين يوم عرفه كتب اله له الف الف حجه مع القائم عليه السلام. 26

هر كس قبر امام حسين (عليه‌السلام) را در روز عرفه زيارت كند خداوند براى او هزار هزار حج همراه با حضرت قائم عليه السلام مى‌نويسد.

ج- همچنين امام به يكى از ياران خود به نام حنان مى‌فرمايد:

يا حنان اذا كان يوم عرفه اطلع علي زوار الحسين عليه‌السلام فقال لهم: استأنفوا فقد غفرت لكم٢7؛

اى حنان روز عرفه خداوند به زوار امام حسين (عليه‌السلام) مى‌فرمايد: اعمال خود را از سر بگيريد كه شما را بخشيدم.

د- بشير گويد از امام صادق (ع) شنيدم مى‌فرمود:

من أتي قبر الحسين بعرفه بعثه الله يوم القيامه تلج الفؤاد٢8؛

هر كس در روز عرفه، به زيارت قبر امام حسين (عليه‌السلام) برود، خداوند در روز قيامت او را شادمان محشور مى‌كند.

٧- زيارت در شب و روز عاشورا

روايات و احاديث اسلامى درباره فضيلت زيارت امام حسين (عليه‌السلام) در شب و روز عاشورا فراوان سخن گفته است و تعبيرهاى زيبايى در اين راستا آورده شده است، دقت كنيد:

الف- زيد شحام از امام صادق (عليه‌السلام) روايت كرده است:

من زار قبر أبي عبدالله يوم عاشورا عارفاً بحقه كان كمن زار الله تعالي في عرشه29؛

هر كس در روز عاشورا قبر امام حسين (عليه‌السلام) را با معرفت زيارت كند همانند كسى است كه خدا را در عرش خود زيارت كرده است.

ب- حريز گويد امام صادق (عليه‌السلام) فرمود:

من زار الحسين في يوم عاشورا و جبت له الجنه30؛

هر كس در روز عاشورا امام حسين (عليه‌السلام) را زيارت كند بهشت بر او واجب مى‌شود.

ج- جابر جعفى از امام صادق (عليه‌السلام) روايت كرده فرمود:

من بات عند قبر الحسين ليله عاشورا لقي الله يوم القيامه ملطخاً بدمه، كأنها قتل معه في عرصه كربلا31؛

هر كس شب عاشورا كنار قبر امام حسين (عليه‌السلام) سپرى كند روز قيامت خداى را با چهره خون آلود ملاقات مى‌كند، گويا همراه امام حسين (عليه‌السلام) در سرزمين كربلا كشته شده است.

د- و فرمود:

من زار الحسين عليه السلام يوم عاشورا و بات عنده كان كمن استشهد بين يديه32؛

هر كس كه امام حسين (عليه‌السلام) را در روز عاشورا زيارت نموده نزد آنحضرت بماند، همانند كسى خواهد بود كه در برابر امام به شهادت رسيده است.

ه- همچنين روايت شده است كه:

هر كه بخواهد حق پيامبر خدا و حق اميرمؤمنان و حق فاطمه زهرا را اداء كند پس امام حسين (عليه‌السلام) را در روز عاشورا زيارت كند.33

٨- زيارت در روز اربعين

و روز اربعين نيز يكى از روزهاى زيارتى مخصوص امام حسين (عليه‌السلام) مى‌باشد؛ يعنى آن روزى كه جابر بن عبدالله انصارى به قصد زيارت تربت ابى عبداله به كربلا رفته بود.

شيخ طوسى در مصباح مى‌نويسد:

روز بيستم ماه صفر روز برگشت حرم امام حسين (ع) از شام به سوى مدينه الرسول و آن روزى است كه جابر ابن عبداله به قصد زيارت امام وارد سرزمين كربلا شد، و او اولين كسى بود كه به زيارت امام شتافت.34

در اين خصوص دو روايت از دو امام رسيده كه شيعيان را به زيارت امام حسين (عليه‌السلام) در اين روز تشويق كرده‌اند.

روايت اول از امام حسن عسكرى (عليه‌السلام) است كه در كتاب تهذيب و مصباح نقل گرديده است كه امام فرمود:

علامات المؤمن خمس، صلاه الخمسين و زياره الأربعين و التختم في اليمين و تعفير الجبين و الجهر ببسم الله الرحمن الرحيم٣5؛

علامتهاى مؤمن پنج چيز است، پنجاه و يك ركعت نماز گزاردن و زيارت امام حسين در روز اربعين و انگشتر در دست راست كردن، و پيشانى را به هنگام سجده بر خاك گذاردن و بسم الله الرحمن الرحيم را بلند گفتن.

روايت دوم از امام صادق (عليه‌السلام) است كه صفوان جمال از آنحضرت روايت كرده است. صفوان گويد مولاى من امام درباره زيارت اربعين به من فرمود:

هنگامى كه روز بالا مى‌آيد مى‌گويى:

السلام علي ولي الله و حبيبه . . . سپس دو ركعت نماز مى‌گذارى و هر چه دوست مى‌دارى دعا كن و برگرد.36

٩- زيارت در شب و روز جمعه

زيارت ديگرى كه هر هفته تكرارش استحباب دارد همانا شب و روز جمعه است كه معصومين (عليهم السلام) بر زيارت امام حسين (عليه‌السلام) در اين شب و روز توصيه و سفارش كرده‌اند.

هنگامى كه صفوان جمال از امام صادق (عليه‌السلام) درباره زيارت امام حسين (عليه‌السلام) پرسيد امام پاسخ فرمود:

چگونه به زيارتش نروم در حالى كه در شبهاى جمعه خدا و پيامبرش به زيارت امام حسين (عليه‌السلام) مى‌روند.37

(البته مقصود از زيارت خدا به معناى زيادى عنايت و تفضل او بر امام حسين (عليه‌السلام) است) .

ابن قولويه از داود بن يزيد از امام صادق (عليه‌السلام) روايت كرده است كه فرمود:

من زار قبر الحسين في كلّ جمعه غفر الله له البتّه و لم يخرج من الدنيا و في نفسه حسره منها و كان مسكنه مع الحسين بن علي عليه السلام٣8؛

هر كس به زيارت قبر امام حسين در هر جمعه برود البته آمرزيده شود و با حسرت از دنيا نخواهد رفت و جايگاهش در بهشت با امام حسين (عليه‌السلام) خواهد بود.

آثار و بركات زيارت مخصوصه امام حسين (عليه السلام)

از روايات و احاديث ياد شده آثار و بركات زير را مى‌توان به دست آورد كه به عنوان پايان‌بخش مقاله يادآورى مى‌نمائيم.

١. بيست و چهار هزار فرشته و پيامبر با زائر امام حسين در اين روز ويژه مصافحه مى‌كنند.

٢. حق تعالى مى‌آمرزد كسى را كه در اين روزهاى ويژه به زيارت امام حسين (عليه‌السلام) برود.

٣. اگر بهشت را از خدا بخواهد، خدا به او مى‌دهد.

۴. اگر به خدا از آتش پناه ببرد خداوند او را از آتش جهنم پناه مى‌دهد.

۵. خداوند زائر امام حسين (عليه‌السلام) بابت زيارت آن روز مخصوص محسابه نخواهد كرد.

۶. به زائر امام حسين (عليه‌السلام) گفته مى‌شود بدون هيچ خوف و ترسى وارد بهشت شو.

٧. يكصد و بيست و چهار هزار پيامبر با او مصافحه مى‌كنند.

٨. گناهان گذشته‌و آينده‌اش بخشيده مى‌شود.

٩. براى زائر امام حسين (عليه‌السلام) درشب نيمه شعبان و شب عيد فطر و شب عرفه هزار حج مبرور و هزار عمره مقبوله نوشته مى‌شود.

١٠. هزار حاجت دنيا و آخرت زائر امام حسين (عليه‌السلام) در روزهاى ويژه برآورده مى‌شود.

١١. خداوند زائر امام حسين (عليه‌السلام) را كه در شب عرفه بماند و روز عيد قربان امام را زيارت كند، از هرشرى درآن سال محافظت كند.

١٢. خداوند را در عرش زيارت مى‌كند.

١٣. خداوند ثواب صد حج و صد عمره و صد جهاد با پيامبر مرسل و يا امام عادل را به او مى‌دهد.

١۴. خداوند ثواب هزار حج و هزار عمره و هزار جهاد با پيامبر يا امام عادل را به زائر امام حسين (عليه‌السلام) در روز مخصوص و ويژه كرامت مى‌كند.

١۵. هر گامى كه زائر امام حسين (عليه‌السلام) در روز و وقت مخصوص بردارد حجى با همه مناسك بر او مى‌نويسد.

١۶. خداوند اول به زائران امام حسين (عليه‌السلام) نظر رحمت مى‌كند سپس به ميهمانانشان در صحراى عرفات.

١٧. زائر امام حسين (عليه‌السلام) در روز ويژه با حال حسرت از دنيا نخواهد رفت.

١٨. جايگاهش در بهشت مى‌باشد.

شباهت ها و تفاوت ها در زيارت‌نامه‌ها

اگر اندك تاملى در زيارت‌نامه‌هايى كه در مناسبت‌هاى مختلف و روزهاى مخصوص در كنار قبر أبى‌عبدالله قرائت شده بنمائيم. خواهيم ديد كه علاوه بر لعن و سلامى كه در تمام زيارت‌نامه‌ها كاملاً به هم شباهت دارند امّا از جهت ديگر اين زيارت‌نامه‌هايى كه به مناسبت نيمه رجب و نيمه شعبان و شبهاى قدر و عيد فطر و قربان و عرفه و عاشورا و اربعين بيان شده كاملاً با هم متفاوت هستند. و هر يك از اين زيارت‌نامه‌ها مطلب تازه‌اى بر ذهن زائر القائ مى‌كند و او نيز اين معارف الهى را از زبان امام معصوم قرائت مى‌كند.

چرا كه در زيارت نيمه رجب، پس از سلام هاى متعدد به انبياى الهى و اوصياى بزرگ، سخن از شنيدن امام و آگاه بودن از سخن زائران و جواب امام را در فكر زائر مطرح مى‌كند. بدين جهت مى‌بينيم كه زائر امام حسين (عليه‌السلام) در اين زيارت سخن امام را بيان كرده و از امام حسين (عليه‌السلام) درخواست شفاعت نزد خداوند على اعلا از او مى‌كند.

و در زيارت‌نامه‌نيمه شعبان سلام فراوان در آن يافت نمى‌شود بلكه شهادت نامه‌است يعنى شهادت زائر امام حسين (عليه‌السلام) به اين كه اماما تو كشته شدى ولى نمردى بلكه جاويد شدى و شهادتت قلب‌هاى شيعه و پيروانت را زنده كرد.

شهادت به اين‌كه امام نور خدايى است كه هرگز خاموش نمى‌شود.

و در زيارت‌نامه‌شبهاى قدر، پس از اظهار برائت از دشمنان امام، زائر امام حسين (عليه‌السلام) معرفت خود را به جايگاه امام اظهار كرده و بصير بودنش را به راه حق امام اعلام مى‌دارد.

و در زيارت‌نامه امام حسين (عليه‌السلام) در روز عيد فطر و قربان كه نسبتاً طولانى است، زائر امام حسين (عليه‌السلام) پس از خوشحال از آمدن به زيارت امام و مقتداى خود دوستى و محبت و پيروى خود را از اهل‌بيت و خط روشن و صحيح آنها اعلام مى‌دارد.

و در زيارت‌نامه شب و روز عرفه، زائر امام حسين (عليه‌السلام) پس از سلام بر تمام امامان به حق، امام حسين (عليه‌السلام) را مورد خطاب قرار داده و ويژگى‌هاى او را در قالب زيارت‌نامه در محضرش عرضه مى‌كند.

و در زيارت‌نامه عاشورا كه از زبان امام محمد باقر (عليه‌السلام) آن را مى‌خواند به سوز دل امام باقر مى‌رسد كه سى و پيج مرتبه دشمنان را نفرين و از آنها اظهار برائت مى‌كند به‌ويژه آل ابى سفيان و آل زياد و آل مروان و آنهايى كه به اين جريان كمك كردند.

و يا اين‌كه در زيارت‌نامه روز اربعين اشاره به تكليف امام شده كه در برابر پرچمداران كفر و استبداد ايستادگى كرده و خون عزيزش را در اين راه تقديم داشته است.

با اندكى فكر و انديشه در اين زيارت‌نامه‌ها ملاحظه مى‌كنيم كه در هر يك از آن‌ها مطلب جديد مطرح گرديده كه در زيارت‌نامه قبلى وجود ندارد.



پى نوشت ها:

١. ر. ك: «فرهنگ زيارت» ، از همين قلم، نشر مشعر.
٢. در اين زمينه به بحث مفصّل «اذن دخول» در پيش‌شمارۀ اوّل اين فصلنامه رجوع كنيد.
٣. «ولله على الناس حج البيت من استطاع اليه سبيلًا» (آل عمران، آيه ٩٧) .
۴. عماد كرمانى.
5. حر عاملى، وسائل الشيعه، ج ١۴، ص ۴٧٩.
6- ابن طاووس، الاقبال، ص ٣٠٣.
7- وسائل الشيعه، ج ١۴، ص ۴۶۵.
8- همان، ص ۴٧٣.
9- وسائل الشيعه، ج ۴، ص۴٧۵.
10- همان، ص ۴٧۶.
11- همان، ص ۴٧٨.
12- فضائل الاشهر الثلاثه، ص ٢۴.
13- وسائل الشيعه، ج ١٠، ص ٣٧٣.
14- وسائل الشيعه، ج ١٠، ص ٣۶٣.
15- همان، ص ٣۶۴.
16- همان.
17- وسائل الشيعه، ج ١، ص ٣۶۵.
18- همان.
19- همان، ص ٣۶۶.
20- همان، ص ٣۶٨.
21- ابن قولويه، كامل الزيارات، ص ٣٣٠.
22- الاقبال، ص ٢١١.
23- وسائل الشيعه، ج ١٠، ص ٣٧١.
24- همان.
25- شيخ صدوق، من لا يحضره الفقيه، ج ١، ص ١٨٢.
26- شيخ طوسى، تهذيب الاحكام، ج ٢، ص ١٧.
27- وسائل الشيعه، ج ١٠، ص ٣۶١
28- همان، ص ٣۶٢.
29- تهذيب الاحكام، ج ٢، ص ١٧.
30- وسائل الشيعه، ج ١٠، ص ٣٧٢.
31- همان.
32- همان.
33- همان، ص ٣٧٣.
34- شيخ طوسى، مصباح التهجد، ص ۵۵١.
35- وسائل الشيعه، ج ١٠، ص ٣٧٣.
36- همان.
37- كامل الزيارات، ص ١١٣.
38- همان، ص ١٨٣.
39- همان.
 
 
 
 
 
 
 
mehrab motavally