عوامل رويكرد مسلمانان به زيارت
با توجه به اين‌كه زيارت در سيرۀ مسلمانان به شكل برجسته‌تر و با آداب ويژه‌اى مورد توجه است، در اين مقاله به «عوامل رويكرد مسلمانان به زيارت» ميپردازيم.
یک شنبه 18 شهریور 1397    
بازدید: 198

عوامل رويكرد مسلمانان به زيارت

مقدمه

زيارت براى بشر، موضوعى فطرى و درونى است كه به طور طبيعى در زندگى وى ظهور و بروز مي يابد. انسان با زيارت، ديدارى مشتاقانه و آميخته با احترام نسبت به پيشوايان دينى و رجال خدمت‌گزار سياسى و اجتماعى، انجام داده و زيارت را نوعى بزرگداشت آنان مى‌داند.

بشر در طول تاريخ همواره به بزرگان خود در زمان حيات آنان احترام و ارج نهاده و پس از مرگ نيز، با آداب ويژهاى به زيارتشان پرداخته است. از اين‌رو، موضوع زيارت يك موضوع همگانى و فطرى است كه نه تنها در ميان مسلمانان، بلكه در زندگى تمام پيروان مذاهب و حتى همۀ ملتها، به شكلهاى گوناگون رواج داشته و دارد.

زيارت نشانۀ تكريم انسانهاى برجسته و صاحبان كمال و خدمت‌گزاران بشريت در طول تاريخ است، و همين علاقه و محبت، سبب ساختن معابد و زيارتگاه‌ها در سراسر جهان شده است.

سنّت مسلمانان بر زيارت قبور نزديكان، آشنايان، دوستان، بندگان صالح خدا، علما و اولياى الهى از صدر اسلام تاكنون استمرار داشته و به‌ويژه در شب‌هاى جمعه چشم‌گيرتر است. كمتر كسى است كه به اين روش و سنّت حسنه توجه نداشته باشد.

از سوى ديگر، آرزوى زيارت حرم پيامبر بزرگوار اسلام (صلى الله عليه و آله) و امامان معصوم (عليهم‌السلام) در دل هر مسلمانى موج ميزند؛ چرا كه در زيارت آن بزرگان زيباترين جلوههاى ارتباط و انس با پيامبر و دودمان پاكش را مى‌يابند. به همين دليل است كه با تحمل مشقتها و سختيهاى فراوان در زمان‌هاى گذشته، اين راه را طى كرده و به سعادت بزرگى نائل شدهاند. زائران در آن مراقد نورانى به راز و نياز با خداوند پرداخته و اين مكان‌ها را باغى از باغ‌هاى بهشت دانسته، از خداوند برآورده شدن حاجتهاى خويش را خواسته و اميد به استجابت دعاها و شفاعت آن بزرگواران دارند.

با توجه به اين‌كه زيارت در سيرۀ مسلمانان به شكل برجسته‌تر و با آداب ويژه‌اى مورد توجه است، در اين مقاله به «عوامل رويكرد مسلمانان به زيارت» ميپردازيم.

زيارت از ديدگاه عقل

بيشك حس كمال‌طلبى و خداجويى، يكى از حواس اصيل و پايدار در وجود آدمى است. عقل و دل انسان، وى را به سوى سرچشمۀ هستى و كمال مطلق ميكشاند. از اين‌رو، هر كردار، رفتار و انديشهاى كه انسان را در مسير كمال يارى بخشد و در رسيدن به سرمنزل مقصود و پيمودن مراحل سير و سلوك معنوى مدد رساند و مايۀ نزديكى او به درگاه الهى باشد، مطلوب و پسنديده است.

«زيارت» موضوعى است كه اگر با آداب و شرايط آن و همراه با آگاهى و معرفت نسبت به پيامبر (صلى الله عليه و آله) يا وصى او انجام گيرد، نتايج ارزنده و سازندهاى خواهد داشت، كه ره‌توشۀ رشد و بالندگى انسان زائر خواهد بود. زيارت، كاركردهاى گوناگونى را موجب مى‌شود؛ مانند: كاركرد فرهنگى، سياسى، اقتصادى، اجتماعى كه در جاى خود بايد مورد بحث قرار گيرد.

خلاصه ميتوان گفت: زيارت اگر توأم با معرفت باشد، زينت‌بخش زندگى انسان است و جامۀ پارسايى را بر دل پوشانده، آدمى را به محبوب حقيقى رهنمون ميشود. بنابراين، مقبول و مطلوب بودن زيارت از نظر عقل، يك واقعيت روشن و آشكار است و اين امر، عاملى مهم براى پرداختن به موضوع زيارت به شمار ميآيد.

زيارت از منظر شرع

١- قرآن كريم

در مشروع بودن زيارت از ديدگاه قرآن كريم به برخى از آيات استدلال شده كه به دو نمونه از آنها اشاره ميكنيم:

«وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذ ظَّلَمُواْ أَنفُسَهُمْ جَآءُوكَ فَاسْتَغْفَرُواْ اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُواْ اللَّهَ تَوَّابًا رَّحِيمًا»

«واگر ايشان هنگامى كه به خود ستم كردند، به نزد تو مى‌آمدند و از خدا طلب آمرزش مى‌نمودند و پيامبر هم براى آنان استغفار مى‌نمود، خدا را توبه‌پذير و مهربان مى‌يافتند» (١) .

اين آيه پرجاذبهترين آيهاى است كه امت مسلمان را به زيارت مرقد نورانى پيامبر بزرگوار اسلام (ص) دعوت نموده و عالمان شيعه و سنى به آن تمسك كرده اند.

نورالدين سمهودى از عبدالوهاب سبكى نقل ميكند كه آيه ياد شده، بر آمدن به محضر رسول خدا (صلى الله عليه وآله وسلم) و استغفار نزد وى سفارش نموده، تا آن حضرت نيز براى ايشان استغفار نمايد و اين مرتبهاى است كه با وفات آن حضرت قطع نمى‌شود؛ زيرا پس از رحلت نيز، هنگامى كه اعمال امت بر وى عرضه ميشود، براى آنان استغفار مى‌كند!

وى گويد:

دانشمندان از اين آيه چنين فهميدهاند كه شامل زمان حيات و ممات مى‌شود و مستحب دانسته‌اند كه هر كس نزد قبر آن حضرت آمد، آن را تلاوت نموده و از خداى متعال طلب آمرزش نمايد (٢) .

ابن كثير در تفسيرش گويد: خداى متعال با اين آيه عصيانگران و گنه‌كاران را ارشاد مى‌كند كه هرگاه از آنان نافرمانى و خطايى سر زد، به نزد قبر رسولش آمده ودر آن مكان از پيشگاه خداوند طلب آمرزش نمايند و از محضر آن بزرگوار بخواهند كه براى‌شان استغفار كند. وقتى چنين كنند، خداوند توبه آنان را پذيرفته و آنها را مورد رحمت و آمرزش خويش قرار خواهد داد. بدين سبب در پايان آيه فرموده است كه «خدا را توبه‌پذير و مهربان خواهند يافت» .

آن‌گاه مى‌گويد: گروهى اين حكايت مشهور را نقل كرده اند:

عن العتبى، قال: كنت جالسا عند قبر النبى صلى الله عليه و آله فجاء أعرابى فقال: السلام عليك يا رسول الله، سمعت الله يقول: «وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذ ظَّلَمُواْ أَنفُسَهُمْ جَآءُوكَ فَاسْتَغْفَرُواْ اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُواْ اللَّهَ تَوَّابًا رَّحِيمًا» و قد جئتك مستغفراً لذنبى، مستشفعاً بك الى ربّى ثمّ أنشأ يقول: . . . ثمّ انصرف الأعرابى فغلبتنى عينى، فرأيت النبى صلى الله عليه و آله فى النوم فقال: يا عتبى، الحق الأعرابى فبشّره أنّ الله قد غفر له.

شخصى به نام عتبى چنين گويد: روزى كنار قبر پيامبر (صلى الله عليه و آله) نشسته بودم؛ فردى اعرابى آمد و گفت: سلام بر تو اى رسول خدا! شنيدم كه خداوند مى‌فرمايد: «واگر ايشان هنگامى كه به خود ستم كردند، به نزد تو مى‌آمدند و از خدا آمرزش مى‌طلبيدند، و پيامبر هم براى آنان استغفار مى‌نمود، خدا را توبه‌پذير و مهربان مى‌يافتند.» اكنون من نزد تو آمده‌ام؛ در حالى‌كه از گناه خويش استغفار مى‌كنم و تو را شفيع در پيشگاه پروردگارم قرار مى‌دهم. آن‌گاه دو بيت شعر پيرامون عظمت آن حضرت خواند و از آن‌جا رفت.

عتبى گويد: همان‌جا خوابم برد و در خواب ديدم كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) به من فرمود: اى عتبى! نزد آن اعرابى برو و به وى بشارت ده كه خدا او را آمرزيد!٣

آيۀ ديگرى كه به آن استدلال شده، اين است:

وَ مَنْ يُعَظِّمْ حُرُماتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ و نيز وَ مَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ۴

و هر كس برنامههاى الهى را بزرگ دارد، نزد پروردگارش براى او خير و بهتر است؛ و هر كس شعائر الهى را بزرگ دارد، اين نشانه تقواى دل‌هاست.

برخى از مفسران «حرمت» را به معناى چيزى گرفتهاند كه هتك آن روا نيست و هر تكليفى از سوى خداوند همين حكم را دارد و تعظيم آنها به رعايت و حفظ آنهاست و «شعائر» را به معناى نشانههاى الهى و علامت‌هاى دينى دانستهاند. اكنون بايد گفت كه براى رسيدن به خير و خوبى در پيشگاه پروردگار و نشان دادن حركتى برخاسته از پاكى دل، چه بزرگداشتى برتر و بهتر از بزرگداشت پيامبراعظم (صلى الله عليه و آله) ، و چه نشانۀ خدايى بالاتر از آن بزرگوار؟ بى‌جهت نيست كه در آيات گوناگونى، فضيلت و عظمت پيامبر بيان شده است. گاهى به جريان معراج آن حضرت اشاره مى‌كند و گاهى از درود خدا و فرشتگان بر وى خبر مى‌دهد.

به هر روى، زيارت پيامبر (صلى الله عليه و آله) موضوعى قرآنى و مكتبى است كه بر اساس آياتى مانند آنچه ذكر شد، شكل گرفته و در دل‌هاى اصحاب جاى گرفته است. اين خود يكى از عوامل مهم رويكرد مسلمانان به زيارت است.

٢- فضيلت زيارت از ديدگاه پيامبر اعظم (صلى الله عليه و آله)

نقش الگو در زندگى انسان بر كسى پوشيده نيست. هيچ چيز به اندازۀ عظمت «روح‌هاى بزرگ» انسان را تحت تأثير قرار نميدهد. آشنايى با شخصيت و زندگى اسوههاى مكتبى، چراغ راه انسان‌ها بوده و هست و هميشه رفتار، بيش از گفتار اثربخش بوده است. از اين‌رو، قرآن كريم، پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله) را الگويى كامل براى جامعه معرفى مينمايد و آن حضرت نه‌تنها در گفتار، بلكه در رفتار خود نيز به معرفى ارزشها ميپردازد.

در باب زيارت نيز، آن حضرت به زيارت خفتگان در بقيع و شهداى احد و عمويش حمزه و قبر مادرش «آمنه» در سرزمين «ابواء» را زيارت مى‌كند و. . . كه اين رفتار، عامل مهمى در رواج زيارت در ميان اصحاب و مسلمانان بوده است.

اما آنچه اكنون در مقام بيان آن هستيم، سفارشهايى است كه در سخنان پيامبر (صلى الله عليه و آله) پيرامون فضيلت زيارت آمده كه به چند نمونه از آنها اشاره ميكنيم:

فضيلت زيارت خويش

روايات گوناگونى پيرامون زيارت رسول خدا (صلى الله عليه و آله) از زبان خود ايشان وارد شده است. در روايتى چنين مى‌فرمايد:

من زارنى حيّاً و ميّتاً كنت له شفيعاً يوم القيامة؛

هر كس مرا در زمان حيات يا مماتم زيارت كند، من در روز قيامت شفيع او خواهم بود!۵

در روايت ديگرى فرموده است:

من حج ّ إلي مكّة ثمّ قصدني في مسجدي كُتبت له حجّتان مبرورتان؛

هر كس به قصد انجام حج به سوى مكه برود، سپس براى زيارت من به مسجدم (در مدينه) بيايد، پاداش دو حج مقبول برايش نوشته خواهد شد۶.

نيز در روايتى فرموده است:

من زارني في حياتي أو بعد موتي كان في جواري يوم القيامة؛

هر كس مرا در زمان حيات يا پس از وفاتم زيارت كند، در روز قيامت در همسايگى من خواهد بود٧.

فضيلت زيارت امام على (عليه السلام)

حضرت على (عليه السلام) ميفرمايد كه رسول خدا (صلى الله عليه و آله) به من خبر داد: تو در سرزمين عراق كشته و دفن خواهى شد؛ پرسيدم: كسى كه قبور ما را زيارت كند و آباد نمايد و تعهد خويش را به آن حفظ كند، چه پاداشى دارد؟ فرمود:

اى ابا الحسن! خداوند متعال قبر تو و قبر فرزندان تو را بقعه‌اى از بقعههاى بهشت و مكانى از مكان‌هاى آن قرار داده است، و دل‌هاى آفريدگانِ شرافتمند و بندگان برگزيده‌اش را مشتاق به سوى شما؛ به‌گونهاى كه سختى و اذيت كشيدن در راه شما را تحمل نموده و قبرهاى‌تان را آباد ساخته و آن‌جا را با انگيزه تقرب به خدا و دوستى پيامبرش بسيار زيارت مى‌كنند. اى على! تنها اين گروه از شفاعتم برخوردارند و بر حوضم وارد شده و در بهشت زائرم ميباشند. اى على! هر كس قبر شما را آباد نمايد و به آن‌جا رفت وآمد كند، همانند كسى است كه سليمان بن داود را در ساختن بيت المقدس يارى رسانده باشد.

كسى كه قبر شما را زيارت كند، اين كارش با پاداش هفتاد حج جز حجةالاسلام كه واجب است برابر است و چون از زيارت بازگردد، از گناهان خود پاك گردد؛ مانند روزى كه از مادر متولد شده است. از اين‌رو، بر تو مژده باد! و علاقهمندان و دوستانت را نيز مژده بده، به نعمتها و خوشيهايى كه نه چشمى ديده، نه گوشى شنيده و نه بر قلب كسى خطور كرده است! اما افراد بيمقدارى از ميان مردم، زائران كوى شما را سرزنش مينمايند؛ آن‌گونه كه زنان بدكاره را به سبب كار بدشان. اين دسته، بدان امت من هستند كه شفاعت من به آنان نرسد و بر حوضم وارد نخواهند شد. ٨

فضيلت زيارت امام حسن (عليه السلام)

ابن عباس گويد: پيامبر (صلى الله عليه و آله) فرمود:

مَنْ زَارَ الْحَسَنَ فِي بَقِيعِهِ ثَبَتَ قَدَمُهُ عَلَى الصِّرَاطِ يَوْمَ تَزِلُّ فِيهِ الْأَقْدَامُ.

هر كس امام حسن را در بقيعش زيارت كند، آن روزى كه گام‌ها بر صراط ميلغزد، گام‌هاى او استوار خواهد بود.٩

فضيلت زيارت امام حسين (عليه السلام)

ابن عباس گويد: پيامبر (صلى الله عليه و آله) درباره شهادت امام حسين (عليه السلام) مطالبى بيان فرمود؛ آن‌گاه در فضيلت زيارت آن حضرت چنين فرمود:

مَنْ زَارَهُ عَارِفاً بِحَقِّهِ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ ثَوَابَ أَلْفِ حَجَّةٍ وَ أَلْفِ عُمْرَةٍ أَلَا وَ مَنْ زَارَهُ فَقَدْ زَارَنِي وَ مَنْ زَارَنِي فَكَأَنَّمَا زَارَ اللَّهَ وَ حَقٌّ عَلَى اللَّهِ أَنْ لَا يُعَذِّبَهُ بِالنَّارِ أَلَا وَ إِنَّ الْإِجَابَةَ تَحْتَ قُبَّتِهِ وَ الشِّفَاءَ فِي تُرْبَتِهِ وَ الْأَئِمَّةَ مِنْ وُلْدِهِ الْحَدِيثَ.

هر كس او را زيارت كند و به حق وى معرفت داشته باشد، خداوند پاداش هزار حج و هزار عمره را برايش مينويسد. آگاه باش! هر كس او را زيارت كند، مرا زيارت كرده و هر كه مرا زيارت كند، گويا خدا را زيارت نموده است و سزاوار است كه خداوند او را به آتش دوزخ عذاب نكند. آگاه باش! دعا زير گنبد او مستجاب است و تربت او شفاست و امامان از نسل اويند. . .١٠.

فضليت زيارت اهل بيت (عليهم السلام)

روايات بسيارى دربارۀ ثواب زيارت اهل بيت پيامبر بزرگوار اسلام (صلى الله عليه و آله) وارد شده كه به يك روايت جالب و جامع اشاره مى‌كنيم:

در ضمن روايتى طولانى كه جابر از پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله) نقل كرده چنين آمده است:

خداى سبحان گروهى از فرشتگان را گماشته تا فاطمه (عليها السلام) را از پيش رو، پشت سر، سمت راست و چپ محافظت نمايند و در زمان زندگى و پس از مرگ نيز همراهيش كنند و بر او، پدرش، شوهرش و فرزندانش درود فراوان بفرستند.

هر كس مرا پس از وفاتم زيارت كند، گويا فاطمه را زيارت كرده و كسى كه فاطمه را زيارت كند، مرا زيارت كرده است. هر كس على بن ابى‌طالب را زيارت كند، گويا فاطمه را زيارت كرده و كسى كه حسن و حسين را زيارت كند، گويا على را زيارت كرده و هر كس فرزندان حسن و حسين را زيارت كند، گويا خودشان را زيارت نموده است. . .١١.

بنابراين، زيارت هر كدام از امامان (عليهم السلام) در حقيقت، زيارت همه آنان و گويا زيارت پيامبر و على و فاطمه (عليهم السلام) است و داراى فضيلت و ثواب فراوان ميباشد. حتى اگر دلايل فراوان ديگرى كه به طور ويژه براى زيارت هر يك اهل بيت پيامبر (صلى الله عليه و آله) رسيده است، نبود، همين روايت كافى بود!

البته گاهى ميبينيم كه زيارت يكى از امامان (عليهم السلام) بنابر دلايلى، داراى ثواب ويژه است و به آن سفارش بسيار شده است كه در جاى خود بايد مورد توجه قرار گيرد. براى نمونه شايد بتوان گفت تأكيد ويژه بر زيارت امام حسين (عليه السلام) و اصحاب باوفاى ايشان را كه ثواب مخصوص براى آن وضع شده، به سبب فداكارى عظيم ايشان براى حفظ آرمان‌هاى دينى و ارزشهاى اسلامى باشد، تا از راه زيارت و پيوند با او و يارانش، راهشان پررهرو و جاودانه بماند و اسلام و جامعه اسلامى بيمه گردد.

٣- فضيلت زيارت از ديدگاه ائمه (عليهم السلام)

بى‌شك، حرمت پيامبر (صلى الله عليه و آله) از بالاترين و والاترين حرمتهاى الهى است كه بر هر مسلمانى واجب و لازم است و اگر آن را ناديده بگيرد، از وادى اسلام و ايمان بيرون رفته است.

از سوى ديگر، حرمت پيامبر، از حرمت اهل بيت پاك و معصومش جدا نيست؛ زيرا هم در آفرينش از يك نورند و هم در مقام و منزلت و پاكى و فضيلت، شريكند، و هم در درود و سلام و تعظيم و احترام يكسانند. خداوند در آيه تطهير ميفرمايد:

إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيراً؛ همانا خداوند ميخواهد پليدى و گناه را از شما اهل بيت دور كند و كاملا شما را پاك سازد١٢.

بايد توجه داشت كه وقتى سيره پيامبر (صلى الله عليه و آله) در باب زيارت، تأثير فراوان در دل و ذهن اصحاب و مسلمانان ميگذارد و بهترين انگيزه را در آنان به وجود ميآورد، رفتار و سيره امامان معصوم و اهل‌بيت پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله) نيز در دل ارادتمندان و شيعيانشان تأثير فراوان داشته و دارد. براى نمونه: هنگامى كه در روايات ميخوانيم حضرت على (عليهالسلام) همواره به زيارت قبر پيامبر (صلى الله عليه و آله) ميرفت و ميگريست، يا مى‌خوانيم كه امام حسين (عليه السلام) هر شامگاه جمعه به زيارت قبر برادرش امام حسن (عليه السلام) ميرفت، يا امام سجاد (عليه السلام) به زيارت حضرت على (عليه السلام) مى‌رفت و از شتر پايين آمده و صورتش را روى قبر ميگذارد، يا در برابر آن مرقد نورانى ميايستد و ميگريد و زيارت معروف «امين‌الله» را بر زبان جارى ميسازد، يا امام صادق (عليه السلام) زمانى كه به كوفه ميرسد، از كجاوه پايين آمده، غسل نموده، لباس خود را عوض كرده و با پاى برهنه، تسبيح‌گويان به سوى قبر جدّ بزرگوارش اميرالمؤمنين ميرود، همه اين صحنههاى زيبا، انگيزه مهمى در شيعيان ايجاد ميكند كه به زيارت امامان معصوم رفته و با آن بزرگواران تجديد پيمان نمايند و چند بيت زير را زمزمه كنند:

گر بركنم دل از تو و مهر از تو بگسلم

اما آنچه اكنون در مقام بيان آن هستيم، اشاره به برخى از سخنان آن بزرگواران است كه تأكيد فراوانى بر فضيلت زيارت و پاداش آن دارد.

تشويق به زيارت اميرالمؤمنين (عليه السلام)

امام صادق (عليه السلام) به عنوان رئيس مذهب جعفرى، ياران خود را به اين امر سفارش نموده و گاه آنان را به سبب ترك زيارت قبر اميرمؤمنان سرزنش كرده است؛ يك نمونه آن چنين است:

ابووهب قصرى گويد: وارد مدينه شدم و به محضر امام صادق (عليه السلام) شرفياب گشته و عرض كردم: به زيارت شما آمدم، در حالى كه قبر اميرمؤمنان را زيارت نكردهام. حضرت فرمود: چه بد كارى انجام دادى! اگر از شيعيان ما نبودى، هر گز به تو نگاه نميكردم! آيا زيارت نميكنى كسى را كه خدا با فرشتگانش او را زيارت ميكنند و پيامبران و مؤمنان به زيارتش ميروند؟ ! عرض كردم: فدايت شوم! من اين را نميدانستم. امام (عليه السلام) فرمود:

فَاعْلَمْ أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيهِ السَّلام أَفْضَلُ عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الْأَئِمَّةِ كُلِّهِمْ وَ لَهُ ثَوَابُ أَعْمَالِهِمْ وَ عَلَى قَدْرِ أَعْمَالِهِمْ فُضِّ‌ِلوا ؛ اكنون بدان كه اميرمؤمنان (عليه‌السلام) نزد خداوند از همه امامان برتر است و پاداش كارهاى آنان براى اوست، و به اندازه كارهاى‌شان برترى يافتهاند.١٣

تشويق به زيارت امام حسين (عليه السلام)

امام صادق (عليه السلام) بر زيارت امام حسين (عليه السلام) تأكيد فراوان فرموده است. اين موضوع در سخنان آن حضرت، به شيوههاى گوناگونى بيان شده است.

بخش عمده‌اى از كتاب‌هاى مزار، دربارۀ زيارت سالار شهيدان حضرت امام حسين (عليه السلام) است كه از زواياى گوناگون، آن را مورد توجه و سفارش قرار داده است. دستهاى از روايات، دربارۀ فضيلت زيارت آن امام همام و دستۀ ديگر دربارۀ اوقات مخصوص زيارت وارد شده؛ مانند: زيارت آن حضرت در نيمه ماه رجب، نيمه ماه شعبان، روز عرفه، شب و روز عيد قربان و نيز عيد فطر و شب قدر و شب عاشورا و اربعين. برخى از آنها نيز درباره آداب زيارت و چگونگى سلام و درود بر آن بزرگوار وارد شده است.

اين موضوع، چنان مهم است كه بعضى از روايات به زمانبندى آن و فاصله دو زيارت براى قشرهاى مختلف مردم پرداخته و بر همگان خواه ثروتمند و خواه فقير، زيارت حضرتش را امرى لازم و اجتناب‌ناپذير شمرده است؛ با اين تفاوت كه شخص دارا و غنى بايد سالى دو بار به زيارت آن حضرت برود و شخص تهى‌دست، هر سه سال يك بار. نيز فرمودهاند كه سزاوار نيست فرد مسلمان بيش از چهار سال زيارت امام حسين (عليه السلام) را رها كند و اگر سه سال بگذرد و به زيارت آن حضرت نرود، عاق پيامبر (صلى الله عليه و آله) شده و حرمت وى را از بين برده است؛ جز در صورتى كه معذور باشد. در روايتى چنين آمده است:

ابان بن تغلب گويد كه امام صادق (عليه السلام) به من فرمود: اى ابان! چه زمانى به زيارت قبر حسين (عليه السلام) رفتهاى؟ عرض كردم: به خدا سوگند اى فرزند رسول خدا! مدتى است كه به زيارتش نرفتهام. امام (عليه السلام) فرمود: پروردگارم را پاك و منزه دانسته و ستايش ميكنم، ] شگفتا! [ تو از سران شيعهاى و حسين (عليه السلام) را رها كردهاى و به زيارتش نميروى؟ ! هر كس امام حسين (عليه السلام) را زيارت كند، خداوند براى هر گامى كه برمى‌دارد، حسنه‌اى (عليه السلام) نوشته و گناهى را از بين ميبرد، و گناهان گذشته و آيندهاش را ميآمرزد.

يَا أَبَانَ بْنَ تَغْلِبَ لَقَدْ قُتِلَ الْحُسَيْنُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ فَهَبَطَ عَلَى قَبْرِهِ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ شُعْثٌ غُبْرٌ يَبْكُونَ عَلَيْهِ وَ يَنُوحُونَ عَلَيْهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ؛

اى ابان! حسين كشته شد؛ آن‌گاه هفتاد هزار فرشته با حالتى ژوليده و غبارآلود بر قبرش فرود آمده، برايش مى‌گريند و تا روز قيامت نوحه ميخوانند.١۴

تشويق به زيارت امام رضا (عليه السلام)

مرحوم كلينى با سند خود چنين نقل كرده است:

يحيى بن سليمان مازنى گويد كه امام موسى بن جعفر (عليه السلام) فرمود: هر كس قبر فرزندم على را زيارت كند، از پاداش هفتاد حج مقبول در پيشگاه خداوند برخوردار است. عرض كردم: پاداش هفتاد حج؟ ! فرمود: آرى، هفتاد هزار حج. پرسيدم: هفتاد هزار حج؟ ! فرمود: چه بسا حجى كه مورد قبول واقع نميشود! هر كس او را زيارت كند و شبى را نزد وى به سر برد، مانند كسى است كه خدا را در عرش زيارت نموده است.١۵

اين گونه روايات كه تاكيد و سفارش به زيارت يكى از امامان معصوم دارد، بسيار است و در جمعبندى به همان مطلبى ميرسيم كه خود آن بزرگواران به آن اشاره نموده و فرمودهاند:

زيد شحام گويد: از امام صادق (عليه السلام) پرسيدم: امام حسن برتر است يا امام حسين؟ فرمود: فضليت اول ما به آخر ما و فضيلت آخر ما به اول ما برميگردد و همه ايشان داراى فضيلتند. عرض كردم: فدايت شوم! پاسخ مرا به تفصيل بيان فرما؛ به خدا سوگند! من از شما جز براى دانستن نميپرسم. آن‌گاه امام (عليه السلام) فرمود: ما از يك درخت هستيم و خداوند از يك سرشت ما را آفريده است. فضيلت ما از خداست و علم ما از سوى اوست؛ ما امين او بر آفريدگانش هستيم؛ ما به سوى آيين او فرا ميخوانيم و واسطههاى ميان او و آفريدگانش هستيم. آيا بيشتر برايت بگويم اى زيد؟ عرض كردم: آرى؛ فرمود: آفرينش ما يكى، علم ما يكى، فضيلت ما يكى و همه ما در پيشگاه خداوند (عزّ و جلّ) يكى هستيم. عرض كردم: از تعداد خودتان آگاهم نما. فرمود:

نَحْنُ اثْنَا عَشَرَ هَكَذَا حَوْلَ عَرْشِ رَبِّنَا جَلَّ وَ عَزَّ فِي مُبْتَدَإِ خَلْقِنَا أَوَّلُنَا مُحَمَّدٌ وَ أَوْسَطُنَا مُحَمَّدٌ وَ آخِرُنَا مُحَمَّد؛

ما دوازده نفريم كه در آغاز آفرينش، اطراف عرش پروردگارمان بوديم. اول شخص از ما محمد، شخص ميانى ما محمد وآخرين ما محمد است.١۶

پس زيارت هر كدام از ايشان، زيارت ديگرى است و گويا همان فضيلت را دارد.

تشويق به زيارت حضرت معصومه (عليها السلام)

از امام صادق (عليه السلام) در ضمن روايتى چنين آمده است:

سَتُدْفَنُ فِيهَا امْرَأَةٌ مِنْ أَوْلَادِي تُسَمَّى فَاطِمَةَ فَمَنْ زَارَهَا وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ؛

به زودى در آن سرزمين (قم) بانويى از فرزندان من به خاك سپرده ميشود كه نام او فاطمه است. پس هر كس او را زيارت كند، بهشت بر او واجب ميگردد.١٧

در حديث ديگرى امام جواد (عليه السلام) ميفرمايد:

مَنْ زَارَ عَمَّتِي بِقُمَّ فَلَهُ الْجَنَّةُ؛

هر كس عمهام را در «قم» زيارت كند، بهشت براى اوست.١٨

تشويق به زيارت قبور مؤمنان (عليه السلام)

روايات فراوانى درباره زيارت اهل قبور و به خاك سپرده شدگان از اهل ايمان و بستگان به دست ما رسيده و در كتاب‌هاى حديث آمده است كه به دو نمونه از آنها اشاره ميكنيم:

از امام صادق (عليه السلام) نقل شده است كه اميرالمؤمنين (عليه السلام) فرمود:

زُورُوا مَوْتَاكُمْ فَإِنَّهُمْ يَفْرَحُونَ بِزِيَارَتِكُمْ وَ لْيَطْلُبْ أَحَدُكُمْ حَاجَتَهُ عِنْدَ قَبْرِ أَبِيهِ وَ عِنْدَ قَبْرِ أُمِّهِ بِمَا يَدْعُو لَهُما ؛ مردگان خود را زيارت كنيد؛ زيرا آنان به واسطه زيارت شما خوشحال ميشوند و هر كدامتان حاجت خود را نزد قبر پدر و مادر بخواهد، همراه با دعايى كه برآن دو ميكند.١٩

امام رضا (عليه السلام) فرمود:

مَا مِنْ عَبْدٍ زَارَ قَبْرَ مُؤْمِنٍ فَقَرَأَ عِنْدَهُ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ سَبْعَ مَرَّاتٍ إِلَّا غَفَرَ اللَّهُ لَهُ وَ لِصَاحِبِ الْقَبْرِ؛

هيچ بندهاى نيست كه قبر مؤمنى را زيارت كند و پس از آن هفت بار سوره «انا انزلناه فى ليلة القدر» را بخواند، جز اين‌كه خداوند او را و صاحب قبر را ميآمرزد.٢٠

۴- فضيلت زيارت از ديدگاه فقيهان و دانشمندان

با آنچه گفته شد، فضيلت زيارت در پرتو آيات و روايات ثابت شد و با وجود دليل عقلى و نقلى از كتاب و سنت بر موضوعى، نيازى به اجماع نداريم؛ بلكه اعتبار اجماع از آن جهت است كه كاشف از قول معصوم (عليه السلام) است. با اين وصف، براى تاييد و تأكيد بيشتر ميگوييم كه موضوع فضيلت زيارت، مورد اتفاق همۀ دانشمندان مسلمان در دوران‌هاى گوناگون بوده و اين خود، گواه روشنى بر حقانيت آن است.

مرحوم علامه امينى (ره) نيز در كتاب شريف «الغدير» از منابع گوناگون و فراوانى از اهل سنت، استحباب زيارت قبر پيامبر (صلى الله عليه و آله) را نقل كرده و مورد توجه قرار داده است.

از اين رو، زيارت از ديدگاه علماى اهل سنت و شيعه، موضوعى مهم و قابل توجه بوده است، كه نه‌تنها خود به آن عمل نموده و مشتاقانه در مراقد نورانى و اماكن زيارتى حاضر مى‌شدند، بلكه در كتاب‌هاى فقهى، روايى، اخلاقى و تاريخى به آن پرداخته و بر انجام آن تأكيد نمودهاند.

اين امر از زمان عالمان بزرگى مانند شيخ صدوق و شيخ مفيد، تا فقيهان زمان حاضر مورد سفارش و تاكيد بوده و هست. در اين بخش به سخن برخى از بزرگان اشاره مى‌كنيم:

الف. شيخ صدوق (ره) پس از بيان حج و وداع با خانه خدا ميگويد:

آن‌گاه براى زيارت پيامبر و امامان (عليهم السلام) به مدينه ميروى.٢١

ب. شيخ مفيد (ره) نيز ميگويد: مسلمانان اتفاق نظر دارند كه زيارت رسول خدا (صلى الله عليه و آله) واجب است، تا آن‌جا كه روايت كرده‌اند هر كس حج به‌جا آورد و پيامبر را زيارت نكند، به آن حضرت جفا كرده است. ايشان بخشى از كتابش را كه «مزار» نام دارد، به «وجوب زيارت امام حسين (عليه السلام)» اختصاص داده است.

ج. قاضى عياض (از دانشمندان اهل سنت) در كتاب «الشفا بتعريف حقوق المصطفى» گويد:

زيارت قبر پيامبر (صلى الله عليه و آله) از سنت‌هاى مسلمانان است كه بر آن اتفاق نظر دارند و فضيلتى است كه بر انجامش تشويق شده‌اند.٢٢

آنچه گذشت، گوشهاى از دلايل علاقه مسلمانان به زيارت پيامبر (ص) و اهل‌بيت (ع) پاكش و زيارت ديگر منسوبان به خاندان رسالت و امام‌زادگان بزرگوار، بلكه زيارت اهل قبور از مؤمنان را بازگو ميكند.

پايان سخن

آگاهى از مبانى عقلى و روان‌شناختى زيارت از يك سو و در نظر گرفتن برخى از آيات قرآن پيرامون تشويق بر زيارت از سوى ديگر، توجه به سيره عملى و رفتار پيامبر و امامان معصوم (عليهم‌السلام) ، و شنيدن سخنان آن بزرگواران و پيروان ايشان در سفارش فراوان بر زيارت و فضيلت و آثار آن، انسان مسلمان و ارادتمند به خاندان رسالت را بر آن ميدارد كه با آمادگى قلبى و اشتياق درونى، به زيارت آن اولياى الهى همت گمارده و با انگيزهاى نيرومند، سختيهاى اين راه را تحمل كرده و به آن جامه عمل بپوشانند.

از اين رو، براى شيعيان و دوستداران اهل‌بيت، زيارت مرقد نورانى پيامبر (ص) و ائمه اطهار (عليهم السلام) آرزوى بزرگى است كه هر گاه فرصتى بيابند، خود را به اين مكانهاى مقدس ميرسانند، تا از پاداشى كه در سخنان آن بزرگواران آمده، بهره‌مند شوند.

آرزومنديم ما مردم ايران كه در زير سايه پرمهر هشتمين اختر تابناك ولايت و امامت، حضرت امام رضا (عليه السلام) و خواهر گراميش كريمه اهل بيت (ع) زندگى ميكنيم و دست‌يابى به زيارت آن دو بزرگوار برايمان آسانتر است، توفيق بيشترى براى كسب فيض و درك ثواب زيارتشان داشته باشيم.

 

پى نوشت ها:

١- نساء، آية ۶۴.

٢- سمعودى، وفاء الوفا، ج ۴، ص ١٣۶٠.

٣- تفسير ابن كثير، ج ١، ص ٧٧٣.

۴- حج، آية ٣٠و٣٢.

۵- مجلسى، بحار الانوار، ج ١٠٠، ص ١٣٩ ح ٢.

۶- موسوعة زيارات المعصومين (ع) ، ج ١، ص ۵٠ به نقل از: متقى هندى، كنز العمال، ج ۵، ص ١٣۵، ح١٢٣٧٠.

٧- ابن قولوله، كامل‌الزيارات، ص١٣، ح١١.

٨بحارالأنوار، ج٩٧، ص ١٢٠، ح ٢٢.

٩همان، ج٩٧، ص ١۴١، ح ١۴.

١٠- حر عاملى، وسائل‌الشيعة، ج ١۴، ص ۴۵٢، ح ١٩۵٨١.

١١- بحار الانوار، ج ٩٧، ص ١٢٢، ح ٢٨.

١٢- احزاب، آية ٣٣.

١٣- بحارالأنوار، ج ٩٧، ص ٢۵٧، ح٣.

١۴- بحار الانوار، ج ٩٨، ص ٧، ح ٢٩.

١۵- كلينى، الكافى، ج ۴، ص ۵٨۵، ح ۴.

١۶- بحارالأنوار، ج ٣۶، ص ٣٩٩، ح ٩.

١٧- همان، ج ۵٧، ص ٢١۶، ح ۴١.

١٨- همان، ج ۴٨، ص ٣١۶.

١٩- وسائل الشيعه، ج ٣، ص ٢٢٣، ح ٣۴۶۶.

٢٠- وسائل الشيعة، ج ٣، ص ٢٢٧، ح ٣۴٧٩.

٢١- شيخ صدوق، الهدايه، ص ٢۵۵.

٢٢- موسوعة زيارات المعصومين (ع) ، مقدمه، ص ١١٧.

 
 
 
 
 
 
 
mehrab motavally