آداب سفر و زیارت با محوریت زیارت عتاب عالیات 3
در این نوشتار آداب سفر و زیارت را با محوریت زیارت عتاب عالیات مورد مداقه قرار می دهیم.
یک شنبه 20 خرداد 1397    
بازدید: 51

آداب سفر و زیارت با محوریت زیارت عتاب عالیات 3

 

۴۵- مواعظ لقمان به مسافران

در حديثى به نقل از امام صادق عليه السلام آمده است كه:

لقمان به پسرش گفت:

هر گاه با گروهى همسفر شدى، در كارهاى خود و آنان، بسيار با آن‌ها مشورت كن و با لبخند با آنان برخورد كن (وخنده رو باش) و در زاد و توشه‌اى كه همراه دارى، نسبت به آنها كريم و بخشنده باش، هرگاه تو را دعوت كردند بپذير و اگر از تو كمك خواستند آنان را يارى ده، بيشتر ساكت و خاموش باش و فراوان نماز بخوان و در آنچه با خود دارى، از مركب و مال و توشه، بسيار بخشنده باش.

هر گاه در امر حقى از تو شهادت خواستند، شهادت ده و هر گاه از تو مشورت خواستند، با دقت نظر به آنان پاسخ ده، و پيش از آن كه دربارۀ چيزى فكر كنى و چگونگى آن بر تو روشن شود، تصميم نگير و در مشورت‌دهى به ديگران با شتاب پاسخ نده، مگر آن كه در حال برخاستن، نشستن، غذا خوردن و... فكرت را در رابطه با آن امر به كار اندازى. همانا كسى كه براى طرف مشورت خيرخواهى نكند، خداوند رأى و انديشۀ او را مى‌گيرد و (لباس) امانت را از او دور كند.

هر گاه ديدى همراهان تو حركت مى‌كنند، با آن‌ها حركت كن و اگر ديدى كار مى‌كنند تو هم با آنان كاركن و اگر صدقه و يا وامى به كسى دادند تو نيز به ايشان اعطا كن و از آن كه از تو بزرگتر است، حرف شنوى داشته باش.

هر گاه همراهانت تو را به چيزى فرمان دادند و از تو چيزى پرسيدند، به آن‌ها آرى بگو و نگو خير؛ زيرا «نه» گفتن عيب و نقص است.

هر گاه در راه سرگردان مانديد، از مركب فرود آييد و آن گاه كه ترديد داشتيد، بايستيد و مشورت كنيد...

فرزندم هرگاه وقت نماز فرا رسيد، براى هيچ كارى نماز را به تأخير ميانداز، نماز را بخوان و خود را از اين دَيْنى كه به عهده دارى راحت كن، نماز را به جماعت بگزار، اگرچه بر سرِ نيزه باشد 1...

هر گاه خواستيد جايى منزل كنيد، در مكانى فرود آييد كه خوش منظرتر و خاكش نرم‌تر و پرعلف‌تر باشد.

آنگاه كه فرود آمدى، پيش از آن كه بنشينى، دو ركعت نماز بگزار و هر گاه نياز به رفع حاجت داشتى از آنجا فاصله بگير و چون خواستى كوچ كنى دو ركعت نماز بگزار، و با زمينى كه در آن فرود آمده بودى وداع كن و بر آن سرزمين و مردم آن جا درود فرست؛ زيرا هر سرزمينى، ساكنانى از فرشتگان دارد.

اگر مى‌توانى غذا نخور مگر آن كه نخست بخشى از آن غذا را انفاق كرده باشى و تا زمانى كه سوار بر مركبى، بر تو باد به تلاوت قرآن و تا زمانى كه مشغول كارى هستى، بر تو باد به تسبيح خداگفتن و هر وقت كار خاصى ندارى، بر تو باد به دعا... 2

۴۶- راهنماى گمشدگان

امام صادق عليه السلام فرمود: اگر در راه گم شدى فرياد كن و بگو:

«يَا صَالِحُ أَوْ يَا أَبَا صَالِحٍ أَرْشِدُونَا إِلَى الطَّرِيقِ يَرْحَمُكُمُ اللَّهُ». 3

«اى صالح و اى ابا صالح لطف و عنايت خداوند بر شما باد، ما را راهنمايى كنيد.

همچنين نقل شده كه خداوند صالح را بر بيابان و حمزه را بر دريا گمارده است.

عبيداللّٰه گويد:

چنين مشكلى براى ما پيش آمد و ما [ در سفرى] راه را گم كرديم، برخى از همراهان از ما خواستند تا صداى خود را بلند كرده و اين جمله را بگوييم، پس از آنكه صدا زديم، دو نفر به سوى ما آمده ما را راهنمايى كردند و گفتند: راه از سمت راست است (يا آن كه گفتند سمت چپ) و ما در همان جهت حركت كرده، راه را يافتيم.

او همچنين از قول پدرش نقل كرده كه در بيابان راه را گم كرديم پس بلند صدا زديم (يا صالح و يا اباصالح) آنگاه ما را راهنمايى كردند. رفيق همراه ما گفت: صداى ضعيفى را شنيدم كه مى‌گفت:

راه در سمت راست است و ما خيلى راه نرفته بوديم كه به مسير اصلى رسيديم. 4

۴٧- زينت تشيّع

زائران ايرانى، سفيران مذهب تشيع و انقلاب اسلامى در ديگر كشورها هستند و مسلمانان ساير بلاد، شيعه بودن و ويژگى‌هاى تشيع را در رفتار و كردار ايرانيان مى‌بينند، بنابراين بايد به شكلى عمل كنند كه باعث زينت و افتخار پيشوايان خود باشند.

هشام كندى مى‌گويد: از امام صادق عليه السلام شنيدم كه فرمود:

«شما را برحذر مى‌دارم از اين كه كارى انجام دهيد كه به خاطر آن، ما را سرزنش كنند؛ زيرا فرزندِ بد، با عمل خود پدر را بدنام مى‌كند. شما براى آن كس كه خود را به او بسته و از ديگران به خاطر او گسسته‌ايد آبرو و زينت باشيد، در ميان عشاير آنان نماز بگزاريد (يعنى در نماز جماعت آنان شركت كنيد) بيماران آن‌ها را عيادت كنيد، در تشييع جنازۀ آنان حاضر شويد و مبادا آن‌ها در كار خير بر شما سبقت گيرند، شما در انجام كارهاى خير از آن‌ها سزاوارتريد 5...

معاوية بن وهب گويد: خدمت امام صادق عليه السلام آمده، گفتم:

ما (پيروان شما) با هم‌مذهبان خود و نيز مردم ديگرى كه با آنان معاشرت داريم، چگونه رفتار كنيم؟

حضرت در پاسخ فرمود:

«امانت آنان را به آن‌ها برگردانيد، بيمارانشان را عيادت كنيد و در تشييع جنازه‌هاى آنان حضور يابيد.» 6

همچنين معاوية بن وهب در حديث ديگرى گفته است:

از امام صادق عليه السلام پرسيدم، ما با هم مذهبان و نيز كسانى كه هم مذهب ما نيستند چگونه رفتار كنيم؟

حضرت فرمود:

«به امامان خود كه از آن‌ها پيروى مى‌كنيد بنگريد و هر كارى كه آن‌ها مى‌كنند، شما نيز انجام دهيد. پس به خدا سوگند پيشوايان شما از بيماران آن‌ها عيادت مى‌كنند، درتشييع جنازه‌هاى آنان حاضر مى‌شوند و به سود و زيان آنان شهادت مى‌دهند و امانت آنان را به آنان باز مى‌گردانند.» 7

ابواسامه، زيد شحّام گويد: امام صادق عليه السلام به من فرمود:

به هر يك از آنان كه مى‌بينى از من اطاعت كرده و به گفتۀ من عمل مى‌كند سلام برسان، من شما را به تقواى خداوند و ورع در دين، كوشش و تلاش براى خدا و راست گويى و امانت دارى و سجده‌هاى طولانى و نيكى به همسايه دعوت و سفارش مى‌كنم.

رسول خدا صلى الله عليه و آله مأمور به ابلاغ چنين برنامه‌هايى بوده و اينها را آورده است، بنابراين، امانت هركه به شما امانت سپرده را، به او بازگردانيد، خواه خوش كردار بوده و يا بدكار، همانا رسول خدا صلى الله عليه و آله پيوسته دستور مى‌داد حتى نخ و سوزنى را هم اگر امانت سپرده‌اند، به صاحبش برگردانند.

[ امام سپس فرمودند:] با عشاير آنان نماز بگزاريد و در تشييع جنازۀ ايشان حاضر شويد، بيماران آن‌ها را عيادت كنيد، حقوق ايشان را بپردازيد، پس هر مردى از شما اگر در دين خود ورع داشته باشد و راست گويد و امانت را بپردازد و با مردم خوش رفتارى كند، گفته مى‌شود اين مرد جعفرى است و اين، موجب خشنودى و شادى من مى‌شود و گفته مى‌شود:

اين است تربيت جعفر [ بن محمد الصادق عليه السلام ] .

به خدا سوگند، پدرم [ امام باقر عليه السلام ] براى من نقل كرد كه مردى از شيعيان على‌بن ابى‌طالب عليه السلام ، در ميان قبيله‌اى زندگى مى‌كرد كه زينت آنان به شمار مى‌آمد، او از همه امانت‌دارتر بود و حقوق را بيش از ديگران مراعات مى‌كرد. از همه راستگوتر بود؛ به گونه‌اى كه همگان وصايا و امانت‌هاى خود را به وى مى‌سپردند، [ اگر] از همۀ مردم آن قبيله مى‌پرسيدى، مى‌گفتند:

«مَنْ مِثْلُ فُلان»؛ «چه كسى مثل فلانى است؟»

يعنى او از همۀ ما امانت‌دارتر و راستگوتر است. 8

اين گونه رفتار و عمل با مخالفان و خوش‌رفتارى و سلوك اسلامى با ديگر مسلمانان، موجب ايجاد جاذبه براى تشيع بوده، آنان را به مذهب شيعه و اهل‌بيت عصمت و طهارت عليهم السلام علاقه‌مند مى‌كند. لذا تمامى زائران، بايد كاملاً مراقب رفتار و كردار خود باشند تا خشنودى امامان معصوم عليهم السلام را بر ديگر دستاوردهاى اين سفر معنوى بيافزايند.

۴٨ - ايجاد جاذبه

بسيارى از زائران مى‌پرسند: ما براى ايجاد جاذبۀ بيشتر نسبت به اهل‌بيت عصمت و طهارت و تشيع در مكان‌هاى زيارتى چگونه رفتار كنيم؟

پاسخ اين پرسش، در بيان امام صادق عليه السلام آمده است:

«كُونُوا دُعَاةً لِلنَّاسِ بِغَيْرِ أَلْسِنَتِكُمْ لِيَرَوْا مِنْكُمُ الْوَرَعَ وَ الاِجْتِهَادَ وَ الصَّلاٰةَ وَ الْخَيْرَ فَإِنَّ ذَلِكَ دَاعِيَةٌ». 9

«شما با غيرزبانتان (يعنى در عمل) مردم را (به اسلام و تشيع) دعوت كنيد، بايد از شما ورع، كوشش، نماز و كار خير ببينند، اينها دعوت كننده بوده (و جاذبه ايجاد مى‌كند).»

امام صادق عليه السلام در حديث ديگرى فرمود:

«همانا ما هيچ مردى را مؤمن نمى‌شماريم، مگر آن كه از تمامى دستورات ما اطاعت و پيروى كند،آگاه باشيد يكى از نشانه‌هاى پيروى از دستورات و ارادت‌ورزى به ما، داشتن ورع است، پس خود را به آن بياراييد، خداوند بر شما رحمت آورد، دشمنانِ ما را با آن در تنگنا قرار دهيد، خداوند شما را رهايى بخشد.» 10

پيام اين حديث و احاديث مشابه آن به شيعيان اين است كه آنان نبايد تنها به شيعه بودن دل خوش كرده قانع باشند، بلكه بايد در عمل، پيرو راستين اهل بيت عليهم السلام بوده، در همه جا الگوى رفتارى پيشوايان خود را پياده كنند و به نمايش بگذارند.

امام باقر عليه السلام در روايتى، ويژگى‌هاى شيعيان خود را براى جابر بن عبداللّٰه انصارى اين گونه بيان فرموده‌اند:

اى جابر كسى كه خود را منتسب به ما مى‌دارد، آيا او را همين بس است كه گويد ما اهل بيت را دوست داريم؟

به خدا سوگند شيعۀ ما نيست جز كسى كه از خدا بترسد و فرمانبردار او باشد، اين گونه كسان شناخته نمى‌شوند جز با تواضع و خشوع، امانتدارى، كثرت ياد خدا، روزه‌دارى، اقامۀ نماز، نيكى به پدر و مادر، رسيدگى به حال همسايگان فقير و مسكين و بدهكار و رسيدگى به يتيمان، راستگويى، خواندن قرآن، كنترل زبان از (تعرض به) مردم مگر با خير و خوبى، و اين گونه كسان در ميان قوم خود، امين و مورد اعتماد مى‌باشند.

جابر گويد: عرض كردم: فرزند رسول خدا! من امروزه كسى را با اين خصوصيت‌ها - كه بيان فرموديد - نمى‌شناسم!

امام عليه السلام فرمود:

اى جابر! روش‌هاى گوناگون تو را به سوى خود نكشاند، كه فكر كنى براى مرد همين كافى است كه بگويد: من على عليه السلام را دوست مى‌دارم و پيرو او هستم و سپس با اين گفته، عملى همراه نباشد. پس اگر گويد: من رسول خدا صلى الله عليه و آله را دوست دارم، اما از سيرۀ پيامبر پيروى و به سنّت او عمل نكند، دوستى رسول خدا صلى الله عليه و آله هيچ سودى به او نرساند.

پس، از خدا بترسيد و براى دستيابى به آنچه نزد خدا است كار كنيد. ميان خدا و هيچ كس، خويشاوندى و قرابتى وجود ندارد، بهترين بندگان خدا و گرامى‌ترين آن‌ها نزد خداوند، با تقواترين و مطيع‌ترين آنها است.

اى جابر! به خدا سوگند، به خداوند نمى‌توان نزديك شد جز با اطاعت و فرمانبردارى...

«مَنْ كَانَ لِلَّهِ مُطِيعاً فَهُوَ لَنَا وَلِيٌّ، وَ مَنْ كَانَ لِلَّهِ عَاصِياً فَهُوَ لَنَا عَدُوٌّ، وَ مَا تُنَالُ وَلاٰيَتُنَا إِلاّٰ بِالْعَمَلِ وَ الْوَرَعِ». 11

«هر كه مطيع خدا است، او دوست ما است و هر كه خدا را نافرمانى كند، دشمن ما است، به ولايت ما نمى‌توان رسيد جز با عمل و ورع.»

۴٩ - پوشش مناسب

از نكاتى كه لازم است زائران مراعات كنند، استفاده از لباس تميز و پوشش مناسب، به ويژه در مقابل ديدگان ديگر مسلمان‌ها است.

امام صادق عليه السلام فرمود:

«خداوند زيبايى و خودآرايى را دوست مى‌دارد و فقر و بيچارگى و نادار و تهى‌دست جلوه دادن را ناخوش دارد. همانا خداوند عزّوجلّ هرگاه به بنده‌اش نعمتى دهد، دوست دارد تا آثار آن نعمت را در او ببيند.»

گفته شد چگونه؟ حضرت فرمود:

«لباس خود را تميز كند (لباس تميز بپوشد) خود را خوشبو گرداند، خانه‌اش را گچ كارى كند و جلو در منزل خود را جارو نمايد.» 12

روزى رسول خدا صلى الله عليه و آله به مردى با موهاى ژوليده و لباس كثيف و سر و وضع پريشان برخورد كرد و خطاب به وى فرمود:

«بهره‌ورى از نعمت‌هاى الهى و نماياندن نعمت، جزيى از دين است.» 13

امام على عليه السلام نيز فرمود:

«همچنان كه دوست داريد افراد ناآشنا شما را در بهترين حالت خود ببينند و در نتيجه خود را براى آن‌ها مى‌آراييد، زمانى كه نزد برادر مسلمان خود مى‌رويد نيز، آراسته (با لباس و وضعيت مناسب) ظاهر شويد.» 14

همچنين رسول خدا صلى الله عليه و آله در حديثى ديگر فرمود:

«همانا خداوند دوست دارد هنگامى كه بنده‌اش نزد برادران دينى خود مى‌رود، منظّم و آراسته باشد.» 15

دربارۀ وضعيت موهاى سر نيز فرمود:

«هر كس موى خود را بلند گزارد، بايد به آن برسد (و آن را مرتب كند) و گرنه آن را كوتاه نمايد.» 16

۵٠- عبادت عاشقانه

حرم‌هاى امامان، از بهترين مكان‌ها براى عبادت خداوند در روى كره زمين است، عبادت نيز اگر با اخلاص همراه باشد، به يقين مورد پذيرش حضرت حق قرار مى‌گيرد. از اين رو زائران بايد فرصت‌ها را غنيمت شمرده، از لحظه لحظۀ عمرشان در اين سفر توشه برگيرند و آن را ذخيرۀ آخرت كنند. ليكن در عين حال به اين نكته توجه داشته باشند كه در انجام عبادات افراط ننموده و خود را آن‌چنان خسته نكنند كه هميشه با حال كسالت به عبادت مشغول شوند؛ زيرا عبادتى ارزشمند است كه انسان با عشق و شور كامل در پيشگاه خدا حاضر شود و قلبش از خوف خدا به تپش درآيد و اشك از ديدگانش جارى گردد و به گونه‌اى خدا را بخواند كه گويى خدا را مى‌بيند و مشاهده مى‌كند.

رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«خدا را چنان عبادت كن كه گويى او را مى‌بينى...» 17

همچنين در حديث ديگرى فرمود:

«برترين مردم كسى است كه عاشق عبادت بوده، آن را در آغوش گيرد و از صميم قلب آن را دوست بدارد و با بدن خود آن را لمس كند و خويشتن را براى آن از هر چيزى فارغ سازد، و بر او باكى نباشد كه دنيايش به سختى مى‌گذرد يا به آسانى.» 18

امير مؤمنان على عليه السلام در نامه‌اى به حارث همدانى اين گونه نوشت:

«نفس خود را در عبادت پروردگار فريب ده و با آن مدارا كن و به زور وادار به عبادتش مساز و در فراغت و خرّمى‌اش او را به طاعت و بندگى وادار، مگر در مواردى كه بر تو واجب است (مانند نمازهاى يوميه) كه از به جا آوردن آن در وقتش چاره‌اى نيست... .» 19

امام سجاد عليه السلام نيز اين گونه دعا مى‌كند:

«...أسْئَلُكَ مِنَ الشَّهٰادَةِ اقْسَطُهٰا وَ مِنَ الْعِبٰادَةِ أَنْشَطُها.» 20

«خداوندا! از شهادت دادن، عادلانه‌ترين آن را و از عبادت، با نشاطترين آن را از تو مى‌خواهم.»

رسول خدا صلى الله عليه و آله در يكى از وصاياى خود به امير مؤمنان على عليه السلام فرمود:

يا على، اين دين محكم و پايدار است پس به آرامى در آن درآى و عبادت پروردگارت را مبغوض خود مكن، پس همانا كسى كه افراط مى‌كند، نه مركبى به جاى مى‌گذارد و نه راه طى مى‌كند... 21

انجام عبادت كم، ليكن همراه با خشوع و تضرّع و اخلاص در پيشگاه خداوند، ارزشش از عبادت فراوان ليكن همراه با كسالت و بى‌حالى بيشتر و بالاتر است.

۵١ - اغتنام فرصت‌ها

حرم‌هاى ائمّۀ اطهار عليهم السلام به ويژه كربلا و نجف، از جاذبه‌هاى بى‌شمارى برخوردارند. زائران هنگام ديدن گنبد و بارگاه ائمه و يا ورود در حرم‌ها، دگرگون شده، بى‌اختيار اشك از ديدگانشان جارى مى‌شود. زائر بايد چنين لحظاتى را غنيمت شمرده، از خداوند چيزى را بخواهد كه خير دنيا و آخرت او و بستگانش در آن باشد.

آدمى گاهى دلش مى‌شكند و اشكش جارى مى‌شود و در آن حال از خداوند مى‌خواهد تا خانۀ كوچكش را به يك خانۀ بزرگ تبديل كند و يا آن كه به كسب و كارش رونق دهد و چه بسا حاجتش نيز برآورده شود، ليكن فرصت مهمّى را از دست داده است.

از اين رو شايسته است زائر، با مراجعه به دعاهايى كه در قرآن كريم آمده و يا دعاهايى كه از رسول خدا صلى الله عليه و آله و ائمۀ معصومين عليهم السلام نقل شده، جملاتى را در ذهن خود داشته باشد تا در آن لحظۀ حسّاسى كه دلش مى‌شكند و اشكش جارى مى‌شود، از خداوند چيزى را بخواهد كه خير دنيا و آخرت در آن باشد.

برخى از اين دعاها عبارتنداز:

١ - امام باقر عليه السلام به زراره فرمود بگو:

«اَللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ مِنْ كُلِّ خَيْرٍ أَحَاطَ بِهِ عِلْمُكَ، وَأَعُوذُ بِكَ مِنْ كُلِّ سُوءٍ أَحَاطَ بِهِ عِلْمُكَ اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ عَافِيَتَكَ فِي أُمُورِي كُلِّهَا وَ أَعُوذُ بِكَ مِنْ خِزْيِ الدُّنْيَا وَ عَذَابِ

الْآخِرَةِ». 22

«بار خدايا! از تو مى‌خواهم، همۀ خوبى‌هايى را كه علم تو به آن احاطه دارد و به تو پناه مى‌برم از همۀ بدى‌هايى كه تو به آن علم دارى و بار خدايا! از تو مى‌خواهم سلامتى و عافيت را در تمام كارهايم و به تو پناه مى‌برم از خوارى در دنيا و عذاب آخرت.»

٢ - مناجات با خدا.

محمد بن ابى حمزه به نقل از پدرش مى‌گويد:

امام على‌بن الحسين عليهما السلام را شب هنگام، كنار كعبه ديدم كه نماز مى‌خواند، پس قيام خود را طولانى كرد و گاهى بر پاى راست و گاهى بر پاى چپ تكيه مى‌كرد.

سپس با صدايى همراه با گريه فرمود:

«يَا سَيِّدِي تُعَذِّبُنِي وَ حُبُّكَ فِي قَلْبِي، أَمَا وَ عِزَّتِكَ لَئِنْ فَعَلْتَ لَتَجْمَعَنَّ بَيْنِي وَ بَيْنَ قَوْمٍ طَالَ مَا عَادَيْتُهُمْ فِيكَ». 23

«آقاى من! آيا در حالى كه محبت تو در قلب من است مرا عذاب مى‌كنى؟ به عزتت قسم اگر چنين كنى، ميان من و مردمانى كه مدتى طولانى به خاطر تو با آن‌ها دشمنى كرده‌ام، جمع كرده‌اى!»

٣ - در دعاى ابوحمزۀ ثمالى مى‌خوانيم:

«اَللّهُمَّ... اصْلِحْ جَمٖيعَ احْوٰالِى وَاجْعَلْنٖى مِمَّنْ اطَلْتَ عُمْرَه وَ حَسَّنْتَ عَمَلَهُ وَ اتْمَمْتَ عَلَيْهِ نِعْمَتَكَ وَ رَضٖيتَ عَنْهُ و احْيَيْتَهُ حَيوٰةً طَيِّبَةً...». 24

«بار خدايا! تمام حالات مرا اصلاح كن و مرا از كسانى قرار ده كه عمرش را طولانى و كردارش را نيكو و نعمتت را بر او تمام كرده‌اى و از او خشنود گشته‌اى و زندگى پاك و پاكيزه به او بخشيده‌اى...»

۴ - در همان دعا مى‌خوانيم:

«اَللّٰهُمَّ أَلْحِقْنِي بِصَالِحِ مَنْ مَضَى وَ اجْعَلْنِي مِنْ صَالِحِ مَنْ بَقِيَ وَ خُذْ بِي سَبِيلَ الصَّالِحِينَ وَ أَعِنِّي عَلَى نَفْسِي بِمَا تُعِينُ بِهِ الصَّالِحِينَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَ اخْتِمْ عَمَلٖى بِأَحْسَنِهِ». 25

«بار خدايا! مرا به شايستگان از گذشتگان ملحق كن و از شايستگانى كه باقى مانده‌اند قرار ده و مرا به راه شايستگان ببر و به من بر مخالفت با هواى نفسم كمك كن، به آنچه كمك دادى شايستگان را بر مخالفتشان با هواى نفس و پايان كارم را به نيكوترين اعمالم ختم كن... .»

۵ - در دعاى ديگرى مى‌خوانيم:

«... صَلِّ عَلٰى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ هَبْ لٖى رَحْمَةً وٰاسِعَةً جٰامِعَةً ابْلُغُ بِهٰا خَيْرَ الدُّنْيٰا وَ الآخِرَةِ...». 26

«بار خدايا! بر محمد و آل او درود فرست و به من رحمتى گسترده عطا كن كه به وسيلۀ آن به خير دنيا و آخرت نائل شوم و...»

۶ - گاهى اوقات يك سطر دعا، به عظمت همۀ جهان معنا و مفهوم دارد. امير مؤمنان على عليه السلام مى‌فرمايد:

«اِلٰهٖى انْتَ كَمٰا احِبّ فَاجْعَلْنى كَما تُحِبّ». 27

«خدايا! تو آنگونه هستى كه من مى‌خواهم، پس مرا نيز آن گونه قرار ده كه تو مى‌خواهى!»

اگر انسان آن گونه شود كه خدا مى‌خواهد، به همۀ خوبى‌ها دست يافته است.

حال با توجه به آنچه ذكر شد، به زائران توصيه مى‌شود تا از خواندن دعاهاى مهمى همچون: كميل، ابوحمزۀ ثمالى، عرفه، مناجات شعبانيه، مكارم الأخلاق و دعاهاى صحيفۀ سجاديه و زيارت‌هايى مانند: جامعه و امين اللّٰه غافل نشده و پس از توجه به قرآن، با خواندن اين ادعيه و دقت در مضامين والاى آن، چگونه با خدا سخن گفتن را آموخته و با درخواست بهترين و جامع‌ترين و پرمحتواترين دعاها، از خداوند خير بزرگ، حسن عاقبت و موفقيت و فلاح و رستگارى در دنيا و آخرت را براى خود، فرزندان و بستگان و ملتمسين دعا طلب كرده و به فوز عظيم دست يابند.

۵٢ - توجه به اوقات نماز

خداوند در قرآن كريم خطاب به مؤمنان مى‌فرمايد:

حٰافِظُوا عَلَى الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطىٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِينَ . 28

«بر نمازها و نماز ميانه مواظبت كنيد، و خاضعانه براى خدا بپاخيزيد.»

در حالات ائمۀ معصومين عليهم السلام آمده است كه هرگاه زمان نماز فرا مى‌رسيد، اندامشان مى‌لرزيد، رنگ چهره‌شان دگرگون مى‌شد، وقتى علت آن را جويا مى‌شدند، مى‌فرمودند:

«وقت اداى امانتى رسيده كه آسمان‌ها و زمين و كوه‌ها زير بار آن نرفتند و آن را برنتافتند.» 29

و يا مى‌فرمودند:

«سزاوار است كسى كه در پيشگاه خداوند مى‌ايستد، رنگش پريده و بند بند اعضاى بدنش بلرزد.»

امير مؤمنان على عليه السلام در فرمانى به محمد بن ابى‌بكر آنگاه كه او را والى مصر قرار داد، چنين نگاشت:

«صَلِّ الصَّلاٰةَ لِوَقْتِهَا الْمُؤَقَّتِ لَهَا وَ لاٰ تُعَجِّلْ وَقْتَهَا لِفَرَاغٍ وَ لاٰ تُؤَخِّرْهَا عَنْ وَقْتِهَا لاِشْتِغَالٍ

وَ اعْلَمْ أَنَّ كُلَّ شَيْءٍ مِنْ عَمَلِكَ تَبَعٌ لِصَلاٰتِكَ». 30

«نماز را در وقت تعيين شدۀ آن به جاى آور، نه به خاطر فراغت و بيكارى در انجام آن شتاب كن و نه به بهانۀ كار آن را به تأخير بيانداز، بدان كه همۀ اعمال تو بسته به نماز تو است.»

در قرآن كريم نيز خداوند نسبت به كسانى كه نسبت به نماز مسامحه و سهل انگارى مى‌كنند، با لحنى تهديدآميز سخن گفته است. در سورۀ ماعون مى‌فرمايد:

«فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ اَلَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلاٰتِهِمْ سٰاهُونَ» 31.

«واى بر نمازگزارانى كه از نمازشان غافل‌اند! [ و در انجام آن سهل انگارى مى‌كنند ] .»

رسول خدا صلى الله عليه و آله نيز فرموده است:

«نمازهاى خود را تباه و ضايع نسازيد؛ زيرا كسى كه نمازش را ضايع كند، در روز قيامت با قارون و هامان محشور مى‌شود و بر خداوند است كه او را همراه با منافقان وارد آتش كند. پس واى بر كسى كه مراقب نماز و انجام سنن او نيست.» 32

در حديثى ديگر امام صادق عليه السلام از رسول خدا صلى الله عليه و آله نقل كرده‌اند كه فرمود:

«شيطان از مؤمنى كه مراقبت مى‌كند تا نمازهاى پنج گانۀ خود را در وقت مقرّر شده بخواند در هراس است، پس هر گاه مؤمن نمازهاى خود را ضايع نموده [ نسبت به آن مراقبت نداشته باشد ] شيطان جرأت يافته، آن فرد را به گناهان بزرگ مبتلا مى‌كند.» 33

همچنين امام صادق عليه السلام در حديث مبسوطى فرمود:

«ملك الموت، شيطان را از كسى كه نسبت به نماز خود مراقبت دارد دور مى‌كند، و در لحظۀ حساس و خطرناك مرگ، شهادت به وحدانيت خدا و رسالت پيامبر صلى الله عليه و آله را به او تلقين مى‌كند.» 34

نيز از زبان برخى از ائمۀ معصومين عليهم السلام بارها نقل شده كه رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود :

«آن كس كه نماز را سبك بشمارد از من نيست و به خدا سوگند در حوض كوثر بر من وارد نمى‌شود.» 35

ابا بصير گويد: بر «اُمّ حميده» وارد شدم تا رحلت امام صادق عليه السلام را به ايشان تسليت بگويم، پس او گريست و من نيز از گريۀ او گريستم، آنگاه گفت:

«اى ابا محمد، امام صادق عليه السلام هنگام مرگ چشمانش را گشود، سپس فرمود: هر كس ميان من و او خويشاوندى هست جمع كنيد و ما هر كس بود جمع كرديم، آنگاه امام عليه السلام به سوى آنان نگريست و فرمود:

«إِنَّ شَفَاعَتَنَا لاٰ تَنَالُ مُسْتَخِفّاً بِالصَّلاٰةِ.» 36

«آن كس كه نماز را سبك بشمارد، به شفاعت ما نمى‌رسد.»

با توجه به آنچه ذكر گرديد، زائران بايد بيش از قبل از سفر به نماز اهميت داده و تلاش كنند در اول وقت آن را اقامه نمايند و هرگز هنگام نماز در كوچه و خيابان پرسه نزنند و چهرۀ تشيع را در نگاه و منظر ديگر مسلمانان خدشه دار نسازند. رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«براى هر چيزى صورتى است و صورت دين شما نماز است، پس هيچ يك از شما چهرۀ دين خود را زشت نكند.» 37

نماز، وسيله‌اى براى پاك كردن روح آدمى است، از اين رو بايد به استقبال آن شتافت و در اوّلين فرصت، روح و جان را از آلودگى‌ها پاك كرد.

رسول خدا صلى الله عليه و آله در اين زمينه در تشبيه زيبايى به برخى از اصحاب خود فرمود:

«اگر درِ خانۀ هر يك از شما نهرى جارى باشد و هر روز پنج مرتبه در آن غسل كنيد آيا چركى در بدن باقى مى‌ماند؟»

عرض كرديم: نه

فرمود:

«مَثَل نماز نيز همچون نهرى جارى است، هر نمازى را كه بخوانيد گناهان شما در فاصلۀ بين نمازها را پاك مى‌كند.» 38

لقمان حكيم نيز در وصيت به فرزندش گويد:

«فرزندم! آنگاه كه وقت نماز فرا رسيد، آن را به خاطر چيزى به تأخير ميانداز، نماز را به جاى آر و خود را از اين دَيْن رها ساز، نماز را به جماعت بخوان اگر چه مكان براى نماز تنگ باشد و گويى بر نوك نيزه ايستاده‌اى.» 39

۵٣ - نماز نيكو

يكى از توصيه‌هاى امام صادق عليه السلام به پيروانشان اين است كه نماز را خوب و نيكو به جاى آورند:

«عَلَيْكُمْ بِحُسْنِ الصَّلاٰةِ» 40

نيكو نماز گزاردن يعنى رعايت آداب ظاهرى و باطنى آن. برخى از آداب ظاهرى نماز عبارتند از:

١ - مسواك زدن پيش از نماز.

٢ - حضور در مساجد با لباس مناسب و تميز.

از رسول خدا صلى الله عليه و آله روايت شده:

«رنگ سفيد نزد خداوند محبوب‌تر است پس در آن نماز بگزاريد.» 41

٣ - عطر زدن پيش از نماز.

۴ - در دست داشتن انگشتر عقيق هنگام نماز.

۵ - خواندن نماز در اول وقت.

۶ - خواندن نماز در مساجد و به جماعت.

٧ - شروع نماز با دعا.

رسول خدا صلى الله عليه و آله پس از تكبير مى‌فرمود:

«وجهت وجهي للذي فطر السماوات و الأرض عالم الغيب و الشهادة حنيفا مسلما و ما أنا من المشركين إن صلاتي و نسكي و محياي و مماتي لله رب العالمين لا شريك له و بذلك أمرت و أنا من المسلمين ». 42

٨ - گفتن

«اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّيْطٰانِ الرَّجٖيم» و پناه بردن از شرّ شيطان.

٩ - آرامش هنگام خواندن نماز.

آداب باطنى نماز نيز عبارتند از:

١ - حضور قلب

٢ - خضوع و خشوع

٣ - حالت بكاء و گريه

۴ - به گونه‌اى نماز بخواند كه گويى خداوند را مى‌بيند و بداند اگر او خدا را نمى‌بيند، خداوند او را مشاهده مى‌كند و... 43

۵۴ - شركت در نماز جماعت

بنابراين زائران تلاش كنند در طول سفر، نمازهاى خود را در مساجد و حرم‌هاى ائمه به جماعت بخوانند.

طبيعى است كه اگر نمازهاى واجب را به جماعت بخوانند، پاداشى برتر و غير قابل تصوّر خواهد داشت.

در روايت آمده است: اگر نماز به جماعت خوانده شود و نماز گزاران بيش از ده نفر باشند، شمارش پاداش آن توسط افراد بشر امكان‌پذير نيست. رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«فَإِنْ زَادُوا عَلَى الْعَشَرَةِ فَلَوْ صَارَتْ بِحَارُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ كُلُّهَا مِدَاداً وَ الْأَشْجَارُ أَقْلاٰماً وَ الثَّقَلاٰنِ مَعَ الْمَلاٰئِكَةِ كُتَّاباً لَمْ يَقْدِرُوا أَنْ يَكْتُبُوا ثَوَابَ رَكْعَةٍ وَاحِدَةٍ». 44

«اگر [ در نماز جماعت ] بيش از ده نفر شدند، اگر درياهاى آسمان و زمين مركّب و جنّ و انس و فرشتگان نويسنده شوند، نخواهند توانست ثواب يك ركعت آن را بنويسند.»

امام صادق عليه السلام نيز به پيروان خود دستور داده‌اند تا نمازهايشان را در مساجد [ و به جماعت] بخوانند:

«عَلَيْكُمْ بِالصَّلاٰةِ فِي الْمَسَاجِدِ...». 45

«بر شما باد به خواندن نماز در مساجد.»

بنابراين نتيجه مى‌گيريم:

١ - نماز خواندن به جماعت ثواب فراوان دارد.

٢ - دستور امام صادق عليه السلام است كه نمازها را به جماعت بخوانيم.

٣ - اگر نماز به جماعت خوانده شود، نوشتن ثوابِ آن براى كسى مقدور نيست.

امام صادق عليه السلام از طريق پدران خود از رسول‌خدا صلى الله عليه و آله نقل كرده‌اند كه آن حضرت فرمود:

«كسى كه صداى اذان را در مسجد بشنود و بدون علت و بيمارى از مسجد خارج شود منافق است مگر آن كه تصميم داشته باشد به مسجد برگردد.» 46

بنابراين، بر زائران لازم است هنگام اقامۀ نماز جماعت، از منازل خود و يا هر جا كه هستند به طرف مساجد حركت نموده، در اجتماعات مسلمانان شركت كنند و افزون بر بهرۀ معنوى و پاداش الهى، از بركات زندگى جمعى و انس با مردم نيز بهره‌مند شوند. امام على عليه السلام در اين باره مى‌فرمايد:

«مَنْ سَمِعَ النِّدَاءَ فَلَمْ يُجِبْهُ مِنْ غَيْرِ عِلَّةٍ فَلاٰ صَلاٰةَ لَهُ». 47

«كسى كه صداى اذان را بشنود و بدون علّت پاسخ آن را ندهد [ يعنى در مسجد حاضر نشود ] نمازش قبول نيست.

در روايت آمده است كه چون روز قيامت فرا رسد، گروهى از مردم به محشر مى‌آيند، در حالى كه چهره‌هايشان همچون ستارۀ درخشان است، فرشتگان به آنها مى‌گويند:

شما چه اعمالى داشتيد؟

پاسخ مى‌دهند:

هر گاه نداى اذان را مى‌شنيديم، براى گرفتن وضو برمى‌خاستيم و هيچ چيز غير از آن، ما را به خود مشغول نمى‌كرد.

گروهى نيز، در حالى كه چهره‌هاى آنان همچون ماه درخشندگى دارد محشور مى‌شوند، اينها نيز در پاسخ مى‌گويند:

ما پيش از وقت نماز وضو مى‌گرفتيم [ و براى نماز آماده مى‌شديم] . گروهى نيز در حالى كه چهرۀ آنان همچون خورشيد مى‌درخشد محشور مى‌شوند. اينها نيز در پاسخ مى‌گويند:

ما اذان را در مسجد مى‌شنيديم (يعنى قبل از اذان در مسجد حاضر مى‌شديم). 48

۵۵ - نظم در صف‌هاى نماز جماعت

يكى از نكاتى كه در روايات بسيار بر آن تأكيد شده، نظم در صف‌هاى نماز جماعت است. رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«سَوُّوا صُفُوفَكُمْ فَاِنَّ تَسْوِيَةَ الصَّفِّ تَمٰامُ الصَّلاٰة». 49

صف‌هاى خود را منظم كنيد؛ زيرا مرتب و برابر بودن صفوف [ شرط ] تمام و كمال بودن نماز است.

پس از آن كه صف‌هاى نماز مرتب شد، اگر هنوز جايى باقى مانده، ابتدا بايد جاهاى خالى را پر كنند و سپس صفوف بعدى را تشكيل دهند. امير مؤمنان عليه السلام در اين باره فرمود:

«سُدُّوا فُرَجَ الصُّفُوفِ مَنِ اسْتَطَاعَ أَنْ يُتِمَّ الصَّفَّ الْأَوَّلَ وَ الَّذِي يَلِيهِ فَلْيَفْعَلْ فَإِنَّ ذَلِكُمْ أَحَبُّ إِلَى نَبِيِّكُمْ وَ أَتِمُّوا الصُّفُوفَ فَإِنَّ اللَّهَ وَ مَلاٰئِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى الَّذِينَ يُتِمُّونَ الصُّفُوفَ». 50

«جاهاى خالى صفوف را پر كنيد، كسى كه مى‌تواند صف اوّل را تكميل كند و يا صف پس از آن را، پس بايد چنين كند؛ زيرا اين عمل نزد پيامبر دوست داشتنى‌تر است.

صفوف را تكميل و پر كنيد، پس همانا خدا و فرشتگان او، بر كسانى كه صف‌ها را پر مى‌كنند، درود مى‌فرستند.»

همچنين در حديثى ديگرى فرمود:

«بهترين صفوف، صف‌هاى اوّل است و آن، صف فرشتگان است...» 51

امام صادق عليه السلام نيز فرمود:

«صف‌ها را كامل كنيد و اگر كسى از شما احساس كرد در صف اوّل جا تنگ است، زيانى به شما نمى‌رساند كه در صف بعد بايستد، و اگر در صف اوّل جاى خالى بود، زيانى به شما نمى‌رساند كه به سمت راست يا چپ حركت نموده - اگر جاى خالى كمى اين طرف يا آن طرف بود - و آن جاى خالى را پر كند.» 52

و همچنين رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«اگر مردم پاداش آنچه مربوط به اذان و صف اوّل نماز است را مى‌دانستند، نسبت به آن علاقمند گرديده، آن را انجام مى‌دادند.» 53

حال با توجه به آنچه كه از كلام معصومين عليهم السلام نقل شد، پيروان اهل بيت عصمت و طهارت عليهم السلام بايد در نظم صفوف جماعت تلاش نموده، به موقع در مساجد حاضر شوند و آنگاه كه صف‌هاى نماز جماعت تشكيل شد و جايى براى نشستن نبود، از آزار رساندن به مسلمانان و از روى دوش آنان عبور كردن خوددارى كنند و هر كجا جاى خالى وجود داشت، همان جا بنشينند.

۵۶ - رو به قبله نشستن

زائران تلاش كنند در حرم‌ها رو به قبله بنشينند، زيرا اين عمل، پيروى از سنّت رسول خدا صلى الله عليه و آله است و پاداش دارد.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله در حديثى فرمود:

«براى هر چيزى شرف و حرمتى است و شريف‌ترين مكانِ نشستن، جايى است كه رو به قبله باشد.» 54

امام صادق عليه السلام فرمود:

«رسول خدا صلى الله عليه و آله بيشتر اوقات رو به قبله مى‌نشست.» 55

۵٧ - پرهيز از اسراف

زائران در سفرهاى زيارتى، لازم است از اسراف و تبذير خوددارى كنند. گاهى اوقات زائران بيش از نياز و مصرف خود، خوراكى و نوشيدنى تهيّه مى‌كنند و در نتيجه به دليل ماندن و مصرف نكردن فاسد شده، آن‌ها را دور مى‌ريزند و يا هنگام خروج از اتاق، كولر و چراغ‌ها را روشن مى‌گذارند و از اتاق خارج مى‌شوند كه مصداق اسراف است. قرآن خطاب به مؤمنان مى‌فرمايد:

وَ كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لاٰ تُسْرِفُوا إِنَّهُ لاٰ يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ 56

«بخوريد و بياشاميد ولى اسراف نكنيد، همانا خداوند اسراف كنندگان را دوست نمى‌دارد.»

و در آيۀ ديگر مى‌فرمايد:

وَ أَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحٰابُ النّٰارِ . 57

و همانا اسراف كنندگان، ياران آتش‌اند.

نيز امام على عليه السلام فرمود:

«اسراف، موجب هلاكت و نابودى و ميانه‌روى مايۀ زيادى ثروت است.» 58

امام سجاد عليه السلام در دعاى بيستم صحيفۀ سجاديه، از خداوند مى‌خواهد:

«بار خدايا! مرا از زياده‌روى و اسراف باز

دار و روزيم را از نابودى نگاهدار و ثروتم را با دادن بركت به آن، زياد گردان و راه مصرف‌آن را در كارهاى خير به من بنمايان.» 59

امام على عليه السلام در روايتى، اسراف را اين چنين معرفى فرموده‌اند:

«خرج كردن دارايى در مسير نادرست، زياده‌روى و اسراف است.» 60

بنابراين، هزينه كردن مال در كارهاى غير ضرورى و خريد كالاهايى كه خيلى به آن نيازى نيست و نيز خريد كالاهاى تزيينى و تجمّلى را مى‌توان از موارد اسراف شمرد. رسول خدا صلى الله عليه و آله در حديث ديگرى فرمود:

«اين كه هر چه دلت بخواهد بخورى، نوعى اسراف است.» 61

همچنين امام صادق عليه السلام دور ريختنِ ماندۀ غذا در ظرف (چه آب و چه غذا) و استفاده از لباس بيرون، در خانه را، از موارد اسراف دانسته‌اند. 62

و در حديثى ديگر امام صادق عليه السلام در بيان معناى آيۀ «وَ لاٰ تُبَذِّرْ تَبْذِيراً» فرموده‌اند:

«هر كس چيزى در راهى غير از اطاعت خدا انفاق كند، او ولخرج است و هر كس در راه خير انفاق نمايد، صرفه‌جو و ميانه‌رو است.» 63

مُعَمَّرِ بن خِلاّٰد گويد: از امام رضا عليه السلام شنيدم كه فرمود:

«كسى كه در منزل غذا مى‌خورد، اگر چيزى از غذا [ در سفره ] ريخته و باقى مانده، آن را بخورد. و كسى كه در صحرا و خارج منزل غذا مى‌خورد، [ باقيماندۀ غذا را ] براى پرندگان و حيوانات وحشى بگذارد.» 64

۵٨ - پرهيز از پرخورى و خواب زياد

يكى از نكات مهم و قابل توجه در سفرهاى زيارتى اين است كه به دليل فراهم بودن امكانات و تغذيۀ مناسب، برخى افراد بيش از ظرفيت مورد نياز بدن، اقدام به خوردن غذا و نوشيدنى‌ها مى‌كنند و در نتيجه به

دليل پر شدن شكم و غلبۀ خواب بر آنها، از فيض حضور بيشتر در حرم ائمّه و به ويژه بهره‌گيرى از سحرها محروم مى‌شوند، از اين رو كسانى كه طالب صفاى روح و بهره‌گيرى افزون‌تر معنوى از اين گونه سفرهاى معنوى هستند، بايد غذاى كمترى بخورند و به اندازۀ ضرورت بخوابند و استراحت كنند. امام على عليه السلام فرمود:

«هرگاه خداوند خوبى بنده‌اش را اراده كند، كم گويى، كم خورى و كم خوابى را به او الهام و نصيب گرداند.» 65

رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«با خوردن و آشاميدن فراوان، دل‌ها را نميرانيد، پس همانا قلب [ بر اثر پرخورى ] مى‌ميرد، مانند زراعتى كه زياد آبيارى شود.» 66

حضرت مسيح عليه السلام به پيروان خود مى‌فرمود:

«اى بنى اسرائيل، غذا زياد نخوريد؛ زيرا هر كه فراوان غذا بخورد، زياد مى‌خوابد و هر كس زياد بخوابد كمتر نماز گزارد و هر كه كمتر نماز بخواند، نامش در شمار غافلان ثبت گردد.» 67

رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«از پرخورى بپرهيزيد؛ زيرا مايۀ بيمارى و تباهى بدن گردد و انسان را در عبادت تنبل و سست گرداند.» 68

و باز در جاى ديگرى فرمود:

«نزد خداوند چيزى منفورتر از معدۀ پر نيست.» 69

در روايتى به نقل از امام صادق عليه السلام آمده است كه، يحياى پيامبر عليه السلام ، روزى با ابليس برخورد كرد و به وى فرمود:

اين آويزها چيست كه همراه دارى؟

ابليس گفت: اينها شهوات و تمايلاتى است كه فرزندان آدم گرفتار آن شده‌اند.

يحيى گفت: آيا چيزى از آن‌ها براى من هست؟

ابليس پاسخ داد: چه بسا برخى اوقات كه از خوردن غذا سير شوى، تو را از نماز و ياد خدا باز مى‌داريم.

يحيى فرمود: با خدا عهد مى‌كنم كه هرگز معدۀ خود را از غذا پر نكنم.

ابليس نيز گفت: «... للّٰهِ‌ِ عَلَيَّ أَنْ لا أَنْصَحَ مُسْلِماً أبَداً» 70

«با خداوند پيمان مى‌بندم كه هرگز، از اين پس مسلمانى را اندرز ندهم...»

۵٩ - مسواك زدن

مسواك زدن دندان‌ها مستحب مؤكد است و در روايات به مؤمنان سفارش شده با هر وضويى، دندان‌ها را مسواك كنند. رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«وضو نيمى يا پاره‌اى از ايمان و مسواك زدن نيمى يا پاره‌اى از وضو است.» 71

امام صادق عليه السلام نيز مسواك زدن را از اخلاق پيامبران

مى‌داند. 72

كسانى كه مى‌خواهند قرآن بخوانند، شايسته است پيش از آن، مسواك بزنند. رسول خدا صلى الله عليه و آله در اين باره مى‌فرمايد:

«دهان‌هاى خود را با مسواك زدن خوشبو كنيد؛ زيرا دهان‌ها گذرگاه‌هاى قرآن است.» 73

امام صادق عليه السلام در روايتى، دوازده ويژگى براى مسواك برشمرده‌اند:

١ - از سنّت رسول‌خدا صلى الله عليه و آله است.

٢ - دهان را تميز مى‌كند.

٣ - نور چشم را زياد مى‌كند.

۴ - خداوند را خشنود مى‌سازد.

۵ - دندان‌ها را سفيد مى‌كند.

۶ - پوسيدگى دندان‌ها را از ميان مى‌برد.

٧ - لثه را قوى و محكم مى‌كند.

٨ - اشتهاى به غذا را زياد مى‌كند.

٩ - بلغم را از بين مى‌برد.

١٠ - حافظه را زياد مى‌كند.

١١ - حسنات انسان را مضاعف مى‌سازد.

١٢ - با مسواك زدن فرشتگان خوشحال مى‌شوند. 74

حال با توجه به ويژگى‌هاى فوق و سفارش‌هاى پيامبر صلى الله عليه و آله و ائمۀ معصومين عليهم السلام و به ويژه از آنجا كه سفرهاى زيارتى جمعى است و زائران در طول شبانه روز، علاوه بر همسفران، با ديگر مسلمانان نيز از نزديك ارتباط دارند، شايسته است با مسواك زدن، دهان خود را خوشبو سازند.

۶٠ - چند نكتۀ بهداشتى

رعايت امورى كه تأمين كنندۀ سلامتى انسان در سفر مى‌باشد، بسيار ضرورى و لازم است؛ زيرا ممكن است با اندك غفلتى، زائر گرفتار بيمارى شده و چند روزى از فيض حضور در حرم‌ها و مكان‌هاى مقدّس محروم بماند. از اين رو، توجّه زائران را به چند نكتۀ مهم بهداشتى از زبان معصومان عليهم السلام جلب مى‌نمايم:

١ - امام باقر عليه السلام فرمود:

«هر كه مى‌خواهد غذا به او ضرر نرساند، بايد تا گرسنه نشده و معدۀ وى خالى نگشته،غذا نخورد، پس هنگام خوردن غذا ابتدا نام خدا را بر زبان جارى كند و بايد غذا را خوب بجود و تا اشتها دارد، از خوردن غذا دست بكشد.» 75

٢ - امام صادق عليه السلام فرمود:

«هر كس پيش و پس از غذا خوردن، دست‌هاى خود را بشويد، در آغاز و پايان آن غذا به او بركت داده شود و تا زنده است در گشايش به سر برده و از بيمارى جسمانى مصون ماند.» 76

٣ - امام على عليه السلام فرمود:

«غذا را با خوردن [ كمى ] نمك آغاز كنيد...» 77

۴ - در روايات از خوردن غذاى داغ و فُوت كردن غذا نهى شده، بنابراين با كمى تأمّل و پس از ملايم شدن حرارت غذا، اقدام به خوردن آن كنيد.

روزى براى رسول خدا صلى الله عليه و آله غذاى داغ و سوزانى آوردند، حضرت فرمود:

«بگذاريد تا خنك شود، خداوند نخواسته آتش به ما بخوراند و بركت در [ غذاى ] خنك است.» 78

۶١ - آداب زيارت

در روايات، براى زيارت آدابى ذكر شده كه برخى از آن‌ها مخصوص موارد خاصّى است، ليكن برخى از اين آداب كه تقريباً جنبۀ عمومى دارد و به نوعى، به همۀ اماكن مقدسه و مشاهد مشرفه ارتباط پيدا مى‌كند عبارتند از:

١ - ترك كلام بيهوده و لغو و مخاصمه و مجادله در راه.

٢ - غسل كردن پيش از زيارت.

٣ - اگر چند امام را زيارت مى‌كند، براى زيارت هر امام يك غسل كند.

۴ - خواندن دعاى مأثور هنگام غسل كردن.

۵ - طاهر بودن، به اين معنى كه انجام غسلى بر او واجب نبوده و با وضو باشد.

۶ - پوشيدن جامه‌هاى پاك و پاكيزه.

٧ - پوشيدن جامۀ سفيد.

٨ - پوشيدن لباس نو.

٩ - كوتاه برداشتن گام‌ها هنگام رفتن به زيارت و حركت كردن به آرامى و با وقار.

١٠ - عطر زدن و خود را خوشبو كردن (غير از زيارت كربلا).

١١ - گفتن ذكر

«اللّٰهُ أَكْبَر» ،

«اَلْحَمْدُ للّٰهِ‌ِ» ،

«سُبحانَ اللّٰهِ» و«لاٰ الٰهَ الَّا اللّٰهُ» هنگام رفتن به زيارت و صلوات فرستان بر پيامبر و آل او.

١٢ - خواندن اذن دخول قبل از ورود به حرم مطهّر.

١٣ - تلاش جهت تحصيل رقّت قلب، سوزش دل و خضوع.

١۴ - سجده براى خداوند به منظور تشكر از اين نعمت الهى.

١۵ - مقدّم داشتن پاى راست هنگام ورود و پاى چپ هنگام خروج.

١۶ - ايستادن هنگام زيارت، اگر عذرى ندارد.

١٧ - سر به زير انداختن و توجه نكردن به بالا و طرف راست و چپ.

١٨ - خواندن زيارت‌هاى مأثوره و ترك

زيارت‌هاى غير مأثوره.

١٩ - خواندن نماز زيارت كه حداقل دو ركعت است.

٢٠ - خواندن دعاهاى وارده، بعد از نماز و زيارت.

٢١ - خواندن مقدارى از قرآن و هديه كردن ثواب آن به روح مقدس صاحب آن مرقد شريف.

٢٢ - مقدّم كردن نماز واجب بر نماز زيارت. اگر مشغول زيارت بود و

«قَدْ قٰامَتِ الصَّلاٰة » را شنيد، زيارت را ترك و در نماز جماعت شركت كند.

٢٣ - زيارت كردن به نيابت پدر و مادر و دوستان و نزديكان و براى آن‌ها طلب مغفرت نمودن.

٢۴ - ترك سخنان ناشايست و كلمات لغو و بيهوده و صحبت‌هاى دنيايى كه در هر جا مذموم و مانع رزق و سبب قساوت قلب است، به ويژه در بقاع مقدس.

٢۵ - بلند نكردن آواز و صداى خود در آن مشاهد شريفه، براى هر علتى كه باشد.

٢۶ - وداع با صاحب آن مرقد شريف هنگام رفتن از آن شهر.

٢٧ - قصد بازگشت به آن مكان مقدس هنگام وداع.

٢٨ - بهتر شدن حال و كردار و گفتار، نسبت به پيش از زيارت.

٢٩ - انفاق و احسان بر فقيران و مجاوران آن بقعه. 79

شهيد اوّل نيز در دروس، آداب زيارت رسول اكرم صلى الله عليه و آله و ديگر مرقدهاى مقدّس را به تفصيل بيان نموده كه خلاصۀ آن عبارت است از:

١ - غسل كردن و پيوسته با وضو بودن و با لباس پاك و تميز و با خضوع و خشوع به زيارت رفتن.

٢ - هنگام ورود به حرم مطهّر، جلوى در آستان حرم ايستادن و با دعاى مأثور اذن دخول گرفتن.

٣ - در كنار ضريح ايستادن.

۴ - در حال زيارت پشت به قبله ايستادن و رو نمودن به سوى زيارت شونده.

۵ - سلام دادن به زيارت شونده و خواندن زيارت وارده از سوى معصومان عليهم السلام .

۶ - در پايان زيارت، دو ركعت نماز زيارت خواندن.

٧ - پس از نماز، دعاهاى نقل شده را قرائت كردن.

٨ - مقدارى از قرآن را نزد ضريح تلاوت نمودن و ثواب آن را به زيارت شونده هديه كردن.

٩ - در همۀ حالات حضور قلب داشتن، از گناهان توبه نمودن و طلب مغفرت كردن.

١٠ - به خدمتكاران حرم صدقه دادن.

١١ - هنگام خروج با دعاهاى وارده وداع كردن و از خداوند بازگشت به آن مكان شريف را مسئلت نمودن.

١٢ - اينكه زائر پس از بازگشت از زيارت از نظر اخلاقى و رفتارى بهتر از گذشتۀ خود باشد.

١٣ - اينكه پس از آن كه زائر به خواستۀ خود رسيد در بازگشت عجله كند تا هميشه شوق زيارت در وجودش پايدار بماند.

١۴ - صدقه دادن به نيازمندانى كه در اطراف حرم حضور دارند. 80

در زيارت امام حسين عليه السلام ، موارد ديگرى نيز بر اين آداب افزوده شده كه قابل توجه و دقت است از جمله:

١ - عطر نزدن و سرمه نكشيدن؛

«وَلاتَدَّهِنْ وَ لاتَكتَحِل حتّى تَأتِيَ الفُرات.» 81

٢ - حركت به سوى حرم با آرامش و متانت؛

«وَيَلْزَمُكَ التَّوقيرُ لِأَخْذ مٰا لَيْسَ لَكَ.» 82

٣ - ديده از محرمات پوشاندن؛

«وَیَلمزُک ان تَغُضَّ بَصَرَكَ.» 83

۴ - پرهيز از خصومت و نزاع و سوگند زياد. 84

۵ - كم سخن گفتن جز به خير.

۶ - پرهيز از شوخى و مزاح؛

«وَاَقِلّ مِنَ الكَلامِ وَالمِزاح.» 85

٧ - مصاحبت نيكو با همسفران؛

«يَلْزَمُكَ حُسْنَ الصَّحابَةِ لِمَنْ يَصحَبُكَ.» 86

٨ - زياد ذكر خداى گفتن؛

«وَأَكْثِر مِنَ اللّٰهِ تَعالى.» 87

٩ - پا برهنه و همچون بندگان حركت نمودن؛

«وَامْشِ حٰافياً وَامْشِ مَشْىَ العَبد الذَّليل.» 88 و... .

۶٢ - ادب بانوان در زيارت

مرحوم علامۀ امينى در فصل «ادب الزائرات»، دربارۀ آداب زيارت زنان زائر مى‌نويسد:

«چشم خود را از حرام بپوشند، خود را از تبرّج و شهوت بازدارند، لباس حيا به تن كنند و روبند عفّت زنند، در ميان راه كه تداخل با مردان دارد، راه نروند، از كنار ديوار بگذرند، پوشيدن لباس نازك را ترك كنند، از هر چه مايۀ شهرت آن‌ها مى‌شود دورى كنند، در معابر سرمه و عطر نزنند...» 89

۶٣ - رعايت وقار در زيارت

مرحوم علامۀ امينى در «ادب الزائر» 90 مى‌نويسد:

مرحوم شيخ محمد طه نجف، به حرم حضرت عسكريين عليهما السلام وارد شد، در حالى كه صداها به اذان بلند بود، [ و هر كس در گوشه‌اى براى خود اذان مى‌گفت آنگاه ايشان] آن‌ها را از آن كار نهى كرد و اين آيۀ شريفه را خواند:

مٰا لَكُمْ لاٰ تَرْجُونَ لِلّٰهِ وَقٰاراً. 91

مرحوم محدث نورى در تحيّة الزائر، پس از نقل حديثى كه مرحوم مجلسى در بحارالأنوار آورده، گويد:

مرحوم مجلسى در كتاب «بحار» 92 و «تحفه» از اين آيه و روايت استظهار فرموده كه:

«بلند نمودن آواز در حرم مطهّر نبوى و مشاهد شريفه (صلوات اللّٰه عليهم اجمعين) چه در زيارت و چه در غير آن، منهى و مذموم است.»

سپس محدث نورى مى‌نويسد:

«و چه نيك فرموده و اين ادبى است خاص، كه در مرحلۀ احترام و تعظيم، رسول خدا صلى الله عليه و آله و ذريۀ طاهره‌اش عليهم السلام را به آن امتياز اختصاص داده و پردۀ ناموس براى تكريم و توقير ايشان درميانشان گذاشته، پس هر كه آواز را بلند كند، هر چند در عبادتى باشد كه بلند نمودنِ آن صدا در آن ممدوح باشد، پردۀ ناموس الهى را دريده است...» 93

و از اين جا معلوم مى‌شود قباحت و شناعت آن‌چه متعارف و مرسوم شده در حرمِ مطهر علوى و بقعۀ منورۀ حسينى عليهما السلام كه در اوقات نماز، خصوص در صبح و شام، جماعت بسيارى كه گاه عدد ايشان زياده باشد از عدد گوش كنندگان، به غايت بلندى آواز، برخيزند و اذان بگويند و دعا كنند و صداها درهم پيچد، و فقرات اذان در يكديگر مخلوط شود، عُبّاد آن محل را، از زائران و نمازگزاران و متضرّعين و گريه كنندگان، از كار خود باز دارند و داخل در زمرۀ صادّين عن سبيل اللّٰه شوند، و پاس حرمت نبوت و امامت را از هم درند و حكايت اذان را كه از مستحبات اكيده است، از ميان برند، چه سامع نداند كه كدام را حكايت كند.

با اين مفاسد و غير آن، گمان دارد ثوابى برده و به فيض رسيده است و حال آن كه بايست از منكرات شرع شمرده شود، نه عبادات و در موبقات داخل شود، نه در قربات! 94

۶۴ - زيارت عارفانه

زيارت زمانى ثمربخش است و براى زائر بركات دارد كه عارفانه و همراه با شناخت باشد، آن كس كه حسين بن على عليه السلام را درست نمى‌شناسد و از اهداف قيام آن حضرت بى اطلاع است، چگونه انتظار دارد از بركات اين سفر بهره‌مند شود؟

فائد حنّاط از امام كاظم عليه السلام نقل مى‌كند كه آن حضرت فرمود:

«مَنْ زارَ الحُسَين عليه السلام عٰارِفَاً بَحَقِّهِ غَفَرَ اللّٰهُ لَهُ مٰا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَ مٰا تَأَخَّرَ». 95

«كسى كه حسين عليه السلام را زيارت كند و به حق او عارف و نسبت به آن حضرت شناخت داشته باشد، خداوند گناهان گذشته و حال او را مى‌بخشد.» 96

هارون بن خارجه نيز گويد:

به امام صادق عليه السلام عرض كردم مردم روايت مى‌كنند اگر كسى حسين بن على عليه السلام را زيارت كند، پاداش يك حج و يك عمره به او داده خواهد شد.

امام عليه السلام فرمود: «مَنْ زٰارَهُ - وَاللّٰه - عٰارِفَاً بِحَقِّهِ غَفَرَ لَهُ مٰا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَ مٰا تَأَخَّرَ». 97

«كسى كه او را زيارت كند و به خدا سوگند او را بشناسد و عارف به حق او باشد، خداوند گناهان گذشته و حال او را خواهد بخشيد.»

در حديثى ديگر حسين بن محمد قمى از امام موسى بن جعفر عليه السلام نقل مى‌كند كه فرمود:

أَدنىٰ مٰا يُثٰاب بِهِ زٰائِرُ الْحُسين عليه السلام بِشَطِّ الْفُراتِ إِذٰا عرف بِحَقِّهِ وَ حُرْمَتِهِ وَ وِلاٰيَتِهِ أَنْ يغفر لَهُ مٰا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَ مٰا تَأَخَّرَ». 98

«كمترين پاداشى كه در شطّ فرات به زائر حسين بن على عليه السلام مى‌دهند آن است كه گناهان گذشته و حال او آمرزيده شود، مشروط به آن كه به حقّ آن حضرت و حرمت و ولايت او عارف بوده و شناخت داشته باشد.»

امام صادق عليه السلام نيز معرفت به امام و پيروى از آن حضرت را شرط دستيابى به مغفرت معرفى مى‌كند.

فائد حنّاط گويد: از امام صادق عليه السلام شنيدم كه فرمود:

«مَنْ زٰارَ الْحُسَين عليه السلام عٰارِفَاً بِحَقِّهِ يَأتَمَّ بِهِ غَفَرَ اللّٰهُ لَهُ مٰا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَ مٰا تَأَخَّرَ». 99

شناخت حسين بن على عليه السلام و اعتقاد و پيروى از آن حضرت، شرط اساسى در موفقيت سفر زيارت به كربلاى معلّى است. كسى كه نداند حسين بن على عليه السلام براى چه و با چه هدفى قيام نمود و در برابر ظالمان ايستاد و اين كه چرا شهادت در راه خدا را آگاهانه انتخاب كرد؟ طبيعى است كه از اين سفر سودى و بهره‌اى نخواهد داشت.

موضوع به اندازه‌اى اهميت دارد كه تنها در كتاب كامل الزيارات، در بيش از بيست روايت، روى كلمۀ «عارفاً بحقّه» تاكيد شده است. 100

اگر اين معرفت حاصل شود، پاداشى بزرگ براى زائر به ارمغان مى‌آورد. امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد:

«مَنْ أَتىٰ قَبْرَ الْحُسَين عليه السلام عٰارِفَاً بِحَقِّهِ كٰانَ كَمَنْ حَجَّ ثَلاثَ حُجَج مَعَ رَسولِ اللّٰه صلى الله عليه و آله ». 101

«آن كس كه قبر حسين عليه السلام را زيارت كند و به حق آن حضرت عارف و آگاه باشد [ پاداشش ] همانند كسى است كه سه مرتبه به رسول خدا (ص) حج انجام داده باشد»

 
ادامه دارد
جهت مشاهده بخش های دیگر مقاله کلیک کنید؛
 
 
پی نوشت:
1) - كنايه از تنگى مكان است.
2) - وسائل الشيعه، ج١١، ص۴۴٠، ح١۵٢٠٨ و ١۵٢٠٩
3) - من لايحضره الفقيه، ج٢، ص١٩۵، ح٨٨۵ و ٨٨۶
4) - محاسن، ص٣۶٣
5) - كافى ج٢، ص٢١٩
6) - همان، ص۶٣۵ .
7) - همان، ص١٣۶ .
8) - همان، ص۶٣۶
9) - همان، ص٧٨
10) - همان.
11) - همان، ص٧۴، ح٣
12) - امالى طوسى، ص٢٧۵
13) - فروع كافى ج۶، ص۴٣٩
14) - خصال، ص۶١٢
15) - مكارم الأخلاق، ج١، ص٨۵
16) - وسائل الشيعه، ج٢، ص١٢٩
17) - كنز العمال، ح۵٢۵٠
18) - كافى، ج٢، ص٨٣
19) - نهج البلاغه، نامه ۶٩
20) - بحار الأنوار، ج٩١، ص١۵۵
21) - كافى، ج٢، ص٨۶
22) - همان، ص۵٧٨
23) - همان، ص۵٧٩
24) - مفاتيح الجنان، دعاى ابوحمزۀ ثمالى.
25) - كافى، ج ٢، ص ۵٧٨
26) - اقبال الأعمال، ج ١، ص ١٣۴
27) - بحار الأنوار، ج٧۴، ص۴٠٠
28) - بقره: ٢٢٨
29) - تفسير صافى، ج٢، ص٣٧٠
30) - نهج البلاغه، نامۀ ٢٧
31) - ماعون : ٧
32) - وسائل الشيعه، ج۴، ص٣٠، ح۴۴٣١
33) - همان، ص٢٨، ح۴۴٢۶
34) . همان، ص٢٩، ح۴۴٢٩
35) - همان، ص٢۵، ح۴۴١٧
36) - همان، ص٢۶، ح۴۴٢٣
37) - همان، ص٢۴، ح۴۴١۶
38) - همان، ص١٢، ح۴٣٨٧
39) - من لا يحضره الفقيه، ج٢، ص١٩۴، ح٨٨۴
40) - امالى مفيد، ص١٨۶
41) - كنز العمال، ج١۵، ص٣٠٢، ح۴١١٧
42) - كافى، ج٣، ص٣١٠، ح٧ ؛ تهذيب، ج٢، ص۶٧، ح٢٢۴
43) - الصلوة فى الكتاب والسنة صص: ۶۵ - ٨۶
44) - مستدرك‌الوسائل، ج۶، ص۴۴٣
45) - كافى، ج٢، ص۶٣۵
46) - بحار الأنوار، ج٨۵، ص٩، ح١٣
47) - وسائل الشيعه، ج٨، ص٢٩١، ح١٠۶٩۴
48) - محجة البيضاء، ج١، ص٣۴۴
49) - بحار الأنوار، ج٨۵، ص٢٠
50) - همان، ص١٨
51) - همان، ج٨٣، ص١٨
52) - همان
53) - همان، ص٢٠
54) - بحار الأنوار، ج٧٢، ص۴۶٩
55) - مكارم الأخلاق، ج١، ص۶۶
56) - اعراف: ٣١ .
57) - غافر: ۴٣ .
58) - بحار الأنوار، ج۵٩، ص١٩٢
59) - صحيفۀ سجاديه، ص٨۶
60) - نهج البلاغه، خطبۀ١٢۶
61) - كنز العمال، ح٧٣۶۶
62) - بحار الأنوار، ج٧٢، ص٣٠٣
63) - همان، ص٣٠٢
64) - فروع كافى، ج۶، ص٣٠٠
65) - مستدرك الوسائل، ج١۶، ص٢١٣
66) - تنبيه الخواطر، ج١، ص۴۶
67) - وسائل الشيعه، ج٢۴، ص٢۴١
68) - بحار الأنوار، ج۵٩، ص٢۶۶
69) - وسائل الشيعه، ج٢۴، ص٢۴٨
70) - همان، ص٢۴١
71) - كنز العمال، ح٢۶٢٠٠
72) - بحار الأنوار، ج٧٣، ص١٣١
73) - كنز العمال، ح٢٧۵٣
74) - خصال، ص۴٨١
75) - وسائل الشيعه، ج٢۴، ص۴٣٣
76) - فروع كافى، ج۶، ص٢٩٠
77) - همان، ص٣٢۵
78) - فروع كافى، ج ۶، صص٣٢١ و ٣٢٢
79) - آداب زيارت، علّامه محدّث نورى، تحقيق و تصحيح: محمدحسين صفاخواه - عبدالحسين طالعى. (با كمى تغيير در عبارت)
80) - دروس، ج ٢، ص ١٩
81) - كامل الزيارات، باب ٧٩
82) - همان، باب ۴٨
83) - همان
84) - همان
85) - همان، باب ٧٩
86) - همان، باب ۴٨
87) - همان، باب ٧٩
88) - همان، باب ۴٩
89) - آداب زيارت، ج٢، ص٢ و ادب الزائر، صص۴٧ - ۵٠
90) - ادب الزائر، ص٢۶
91) - نوح : ١٣
92) - بحار الأنوار، ج١٠٠، ص١٢۵
93) - تحفة الزائر.
94) - آداب زيارت، علّامه محدّث نورى، تحقيق و تصحيح محمدحسين صفاخواه - عبدالحسين طالعى، ص١٨۶ .
95) - كامل الزيارات، ص ١۴٩
96) - دانشمند فرزانه، مرحوم آقاى على اكبر غفارى رحمه الله ، در حاشيۀ كتاب «ثواب الأعمال» مى‌نويسد: ما تقدم و ما تأخر هر دو فعل ماضى هستند و معناى آنها قديم و جديد است، نه گناهان گذشته و آينده.
97) - كامل الزيارات، ص ١۴٩
98) - كامل الزيارات ، ص ١۴٩ و ١۵٠ .
99) - همان، باب ۵۴، ص ١۵٠، ح ۶
100) - كامل الزيارات ، ص ١۴٨ تا ١۵٢
101) - همان، ص ١۵٢
 
 
 
 
 
 
mehrab motavally