بِقاع متبرکه به‌مثابه قطب فرهنگی
در این مقاله به بررسی پاسخ به این پرسش است که بقاع متبرکه دارای چه کارکردهای فرهنگی است و برای ارتقای این کارکردها چه راهکارهای قابل ترسیم است؟
یک شنبه 16 اردیبهشت 1397    
بازدید: 851

بِقاع متبرکه به‌مثابه قطب فرهنگی

 
 

کرم سیاوشی1

ندا سلیمانی فر2

چکیده

بِقاع متبرّکه امام زادگان، از مهم‌ترین مراکز فرهنگی کشور است که با توجه به شمار بسیار زائران این اماکن و اهمیت استفاده کیفی از این ظرفیت به‌منظور تحقق تمدن نوین اسلامی، تبدیل این بقاع به قطب فرهنگی امری ضروری می‌نماید.

این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی در پی پاسخ به این پرسش است که بقاع متبرکه دارای چه کارکردهای فرهنگی است و برای ارتقای این کارکردها به‌منظور تبدیل آن به قطب فرهنگی کشور چه راهکارهای قابل ترسیم است؟

بر اساس این پژوهش اموری همچون: تلاش برای نهادینه‌سازی و گسترش فرهنگ زیارت از رهگذر معرفت افزایی نسبت به جایگاه امام زادگان، برگزاری وزین سنت‌ها و آداب دینی، ایجاد آرامش و آسایش برای زائران، برپایی حوزه‌های علمیه(در برخی از اماکن)، برپایی کانون‌های آموزش معارف قرآن و عترت، توسعه فرهنگ وقف و جلب کمک‌های مردمی، برپایی مراکز آموزش سبک زندگی و مشاوره به‌ویژه مهارت‌های زندگی، برنامه‌ریزی اقتصادی جهت تأمین هزینه‌ها، به‌عنوان عوامل تبدیل بقاع متبرکه به‌عنوان قطب‌های فرهنگی معرفی گردیده است.


مقدمه

تمدن اسلامی، مرهون فرهنگ، آداب و اخلاق، و احکام و معارف برگرفته از متن و بطن دین اسلام است. دین اسلام مشتمل بر مجموعه آموزه‌های منسجمی است که ناظر بر عرصه‌های سیاسی، اقتصادی ، فرهنگی و .. است. ازاین‌رو هر کنشی که در ابعاد نظری یا عملی انجام شود، باید حقانیت و اصالت مبانی و اصول دین در آن متبلور شود. فرهنگ ازجمله پدیده‌هایی است ک به شدّت تحت تأثیر مذاهب و آیین‌ها و مناسک آن‌ها قرار می‌گیرد. فرهنگ ایرانیان پس از ورود اسلام، در ارتباطی که با ویژگی‌های فرهنگی جدید پیدا کرد، دگرگونی‌های فراوانی پیدا کرد. رخ نمودن اماکن مذهبی در بخش‌های مختلف ایران و ماورالنهر موجب پدید آمدن رفتارهای فرهنگی خاصی شد. به‌عنوان نمونه افرادی که در زیارتگاه‌ها حضور می‌یابند نوعی ارتباط با یکدیگر برقرار می‌کنند که این ارتباط می‌تواند تبادلات فرهنگی را در پی داشته باشد(یوسفی،1390: 29-30).

فرهنگ‌ها به‌طورکلی به دودسته تقسیم می‌شوند:1- فرهنگ مادی 2- فرهنگ الهی.

در فرهنگ مادی زیربنای اصلی بر اقتصاد و بهره‌مندی از لذت‌های دنیوی است. اما فرهنگ الهی بر پایه اخلاق و ارزش‌های الهی- انسانی بناشده است. بدین‌سان فرهنگی که در ارتباط با امام زادگان تعریف می‌شود فرهنگی الهی است که برپایه ارزش‌های الهی- انسانی شکل‌گرفته است. بنابراین انتظار می‌رود که بقاع متبرکه، مرکزی برای ترویج این الگوی فرهنگی باشد نه مروّج هرگونه الگوی فرهنگ یا کار فرهنگی.(حبیبی، بی‌تا). بدون تردید سرنوشت و آینده فرهنگی کشور را فعالیت‌های برنامه‌ریزی‌شده فرهنگی در سطوح و عرصه‌های مختلف ازجمله در ارتباط با بقاع متبرکه رقم خواهد زد. در این پژوهش تلاش خواهد شد تا با توجه به این مهم، راهکارهایی عملی برای تبدیل‌شدن بقاع شریفه به‌عنوان قطب فرهنگی و فرایند شکل‌گیری آن ارائه و تبیین شود.

مفاهیم و کلیات

1- بقاع متبرکه

منظور از این بقاع، مرجع یا مدفن امام زادگان والامقام است که در طول تاریخِ پس از اسلام در اثر جنگ‌ها و فتنه‌انگیزی‌های مخالفان اهل‌البیت(ع) و یا در اثر دیگر علل و عوامل به شهادت رسیده و یا پس از وفات طبیعی در بقاع کنونی دفن شده‌اند و این مدفن‌ها به‌مرورزمان تبدیل به زیارتگاهی برای دوستداران مکتب اهل‌بیت (ع) شده است. البته گاه بر مدفن برخی از علمای بزرگ نیز به تسامح چنین عنوانی اطلاق می‌شود.

2- فرهنگ

فرهنگ واژه‏اى فارسى و مُرکَّب از دو جزو «فر» و «هنگ» است.(عمید،1367: 953). اصطلاح فرهنگ داراى معانى و مفاهیم متنوع است و در سیر تاریخى خود، معانى مختلفى را به خود گرفته است ازجمله: ادب، تربیت، دانش، معرفت، مجموعۀ آداب‌ورسوم و آثار علمى و ادبى یک ملّت، کتاب لغت، نیکویى، پرورش بزرگى، فضیلت، شکوهمندی، هنر، حکمت، شاخ درختى که زیرزمین خوابانند و بر آن خاک‌ریزند، و نیز تعلیم و تربیت، آموزش‌وپرورش، مکتب و ایدئولوژى.(صاحبی، ۱۳۸۴: ۱/ ۶۰)به دیگر سخن، فرهنگ، ازجمله کلی‌ترین و فراگیرترین مفهوم‌ها در علوم اجتماعی بوده که تعریف‌های متعددی از آن ارائه‌شده است. در اصطلاح علوم اجتماعی گفته‌شده است: فرهنگ یعنی علم و ادب، آداب و سنن، امور متداوله در میان هر قوم و ملت- اعم از علوم، رسوم، آداب و سنن- که تک‌تک مردم آن قوم به دریافت و عمل به آن‌ها پایبند باشند. (حسینی‌دشتی ، ۱۳۸۵: ۸، ذیل واژۀ فرهنگ).فرهنگ در تعریفی دیگر عبارت است از: مجموعه علوم، دانش‌ها، هنرها، افکار و عقاید، اخلاقیات، مقررات و قوانین، آداب‌ورسوم(سعیدیان، 1382: ۴، ذیل واژۀ فرهنگ). بدین‌سان می‌توان فرهنگ را مجموعه‌ای از ویژگی‌های مشخص معنوی ، مادی ، فکری و احساسی جامعه یا گروه اجتماعی تلقی کرد که در بردارنده هنر، ادبیات، شیوه‌های زندگی ، روش‌های زندگی باهم ، نظام‌های ارزشی، سنت‌ها باورهاست.(فراهانی،1386: 80). به دیگر سخن فرهنگ مجموعه‌ای از دانستنی‌ها، باورها واعتقادات، انگیزه‌ها ، اخلاقیات، ارزش‌ها ، هنرها ، عادات ، آداب‌ورسوم است که در جامعه نهادینه‌شده و دارای مرز مشخص و قابل‌انتقال است.

نیز منظور از قطب فرهنگی، مکانی است که مرکز و مدار ایجاد، نشر و توسعه فرهنگی قرار می‌گیرد که در این نوشتار منظور آن است که بقاع متبرکه به‌عنوان یکی از محورهای گسترش امور معنوی و فرهنگی در کشور به شمار آیند.

3- امام زادگان و چرایی مهاجرت به سرزمین‌های شرقی

امام‌زاده از یک‌سو به فرزند بلافصل یا نواده هریک از پیشوایان معصوم شیعه و از سوی دیگر به محل دفن آنان گفته می‌شود(فرهنگ معین، ذیل واژه امام‌زاده، با تصرف). مهاجرت سادات حسنی و حسینی به سرزمین‌های شرق اسلامی، عمدتاً در دوران حکومت امویان و به‌ویژه در عهد امارت حجاج بن یوسف و تسلط شرارت‌بار وی بر عراق از سوی امویان و بیدادگری‌ها و سفاکی­های وی نسبت به آل علی(ع) آغازشده است.(محبی 1357: 2/ 392). در حقیقت مهم‌ترین علت مهاجرت گسترده فرزندان و فرزندزادگان ائمه(ع) به ایران، عبارت است از: امنیت نسبی موجود در ایران پس از سده دوم هجری که به دلیل دوری مسافت از مرکز خلافت؛ یعنی شام و بغداد ایجادشده بود، نیز محبوبیت خاندان علوی در بین مردم ایران به‌ویژه در مناطق شیعه‌نشین. همچنین فضای مناسب برای ترویج و تبلیغ مذهب تشیع و بیان مسائل فقهی و شرعی و جذب نیرو برای قیام علویان زیدی(جعفریان ، 1385، ص159) از دیگر عوامل حضور علویان در ایران و سرزمین‌های شرق اسلامی است. بر این اساس امام زادگان از صدر اسلام موردتوجه رهبران دینی و جماعت متدین بوده و ازجمله کانون‌های معنوی اسلام به شمار می‌آمده‌اند.

راهکارها

اماکن مذهبی در شهرهای اسلامی از عناصر بنیادی اسکلت شهری و فرهنگ اسلامی هستند(ملک شاهی، 1380، 161) که – همواره- از شاخص‌ترین و تأثیرگذارترین فضاها بر روح و روان مردم و نوع زندگی آن‌ها به شمار می‌رود (توسلی،1371، 21). در این میان زیارتگاه‌ها بسته به درجه اهمیت، هریک از وسعت، تجهیزات و مؤسسات خاصی برخوردارند و مردم را به سمت خود جلب می‌نمایند(بزرگ نیا،1383، 38).با تجمیع و استنباط از جایگاه بقاع متبرکه به‌عنوان یک از عناصر بنیادی فرهنگ اسلامی، بررسی نقش و کارکردهای این اماکن در حیطه‌های گوناگون فرهنگی و اجتماعی و اقتصادی و سیاسی ضروری است. در ادامه راهکارهای ارتقای این بقاع و زمینه‌سازی برای تبدیل‌شدن آن‌ها به قطب فرهنگی تبیین گردیده است. باید به این مهم اشاره کرد که با توجه به موقعیت جغرافیایی و اجتماعی هر یک از امام زادگان و هنجارهای منطقه‌ای می‌توان انواعی از فعالیت‌های فرهنگی متناسب با آن را در این اماکن تعریف کرد و بسته به گونه شناسی افرادی که به زیارت آن‌ها می‌آیند، می‌توان جهت ارتقای کاردها و ظرفیت‌های آن‌ها برنامه‌ریزی کرد.

1- استفاده از ظرفیت رسانه

عرصه فرهنگ به خاطر حساسیّت و ظرافت‌های خاصِ خود لزوم استفاده از امکانات متنوع با ساز‌و‌کارهای گوناگون را گوشزد می‌کند. در تعامل فرهنگ‌ها نیز فرهنگی برتر است که با مدیریتی توانمند به ساماندهی همه ابزارها در راستای عینیت‌بخشی به اهداف خویش همّت گمارد. از ابزارهای مهم برای گسترش فرهنگ اسلامی و جذب مردم به بقاع متبرکه، رسانه است .

کارشناسان رسانه را این‌گونه تعریف می‌کنند: «رسانه وسیله‌ای است که فرستنده به کمک آن معنا و مفهوم موردنظر خود (پیام) را به گیرنده منتقل می‌کند»(مریجی،1384: 19). مواردی چون وسعت جغرافیایی و جمعیتی تحت‌ِ پوشش، انتقال و توزیع سریع پیام و هزینه اندک، رسانه‌ها را به ابزاری مؤثّر در حوزه ارتباط‌جمعی تبدیل می‌کنند. امروزه قدرت رسانه‌ها به‌اندازه‌ای است که می‌توانند حتی با کارکرد متناقض – فرهنگ‌سازی و فرهنگ سوزی- از یک نقطه دنیا، نقطه دیگری را مورد تأثیر قرار دهند. دلیل رویکرد قدرت‌های سلطه‌طلب به رسانه‌ها در همین راستا قابل توجیه است. بنابراین نباید از ظرفیتی که این ابزار در اختیار قرار می‌دهد چشم‌ پوشید؛ ظرفیتی که در صورت به خدمت گرفتن آن در سه قالب دیداری، شنیداری و مکتوب می‌تواند تأثیرات غیرقابل‌انکاری را در عرصه‌های فرهنگ‏سازي مثبت، آگاهي‏رساني معرفت افزا، عرفی سازی سنت‌های نیکو و دیگر پتانسیل‌های هدایت بخش این مکان­های مقدس بر جای نهد.(حبیبی، همان، با تصرف)

طراحی و ساخت برنامه‌های منظم و فاخر تلویزیونی به‌منظور معرفی کامل ظرفیت‌های آموزشی بقاع متبرکه، بستر روی‌آوری مشتاقانه مردم به این اماکن و آشنایی طبیعی و خواسته و ناخواسته با سنت‌ها و آموزه‌های دینی و معنوی را در پی خواهد داشت.

2- نهادینه‌سازی فرهنگ زیارت

از منظر آموزه‌های دینی ازجمله دلایل اصلي ناديده گرفتن ارزش‌ها عدم شناخت و آگاهي است؛ چنانکه در قرآن کریم به زيبايي علت سقوط انسان و افتادن وي در ورطه حيوانيت و حتي پایین‌تر از آن، جهل و غفلت او معرفی‌شده است:

« وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ »3(أعراف/179)

حضرت علي(ع) نيز از زبان انسان‌های ستمکار عامل اصلي ارتكاب رفتارهای انحرافي را جهل معرفی می‌کند، می‌فرماید: « ظلمتُ نفسي و تجرأتُ بجهلي».(طوسی،1411: 2، 845) یکی از مؤثرترين شیوه‌ها در حل معضل ناداني و جهل، آگاهي بخشي است. به اعتقاد جامعه شناسان، اين امر به دو صورت ممكن است: 1- فرهنگ پذيري 2- جامعه‌پذیری. يعني دو شیوه‌ای كه مهندسان اجتماعي جامعه بر آن تأکیددارند؛ چه انسان لزوماً در جامعه پرورش‌یافته و هیچ‌گاه از جامعه وزندگی جمعي فاصله نمی‌گیرد. جامعه‌پذیری، فرايندي است كه به انسان راه‌های زندگي كردن در جامعه را می‌آموزد. به‌عبارت‌دیگر، جامعه‌پذیری فرايندي است كه فرد را صرفاً با هنجارهاي اجتماعي هماهنگ می‌سازد( مريجي،1390) اين جريان به دو صورت پيش می‌رود: گاهي گروه و هنجارها و الزامات گروهي عمداً به جامعه‌پذیر كردن فرد می‌پردازد. گاهي نيز زندگي گروهي خودبه‌خود، فرد را جامعه‌پذیر می‌گرداند.( کوئن، 1372: 126) اما فرهنگ پذيري، جرياني است كه فرد را به‌صورت ژرف و از جهات فراوان بافرهنگ جامعه همانند می‌کند. برخلاف جامعه‌پذیری كه صرفاً فرد را با هنجارهاي اجتماعي هماهنگ می‌کند. البته اگر جريان جامعه‌پذیری عميقاً صورت گيرد و تداوم داشته باشد، افراد جامعه از مشابهت‌های فراوان برخوردار خواهند شد و با يكديگر ازلحاظ ارزشي و هنجاري همانند می‌گردند. به‌طوری‌که اعضاي جديد جامعه در اين جريان، کم‌کم در زندگي مشترك جامعه خود سهيم می‌شوند، راه و رسم آن را می‌آموزند، و زمينه فرهنگ پذيري در آن‌ها فراهم می‌شود.(برن،1380: 171). اولین گام در جهت تبدیل بقاع متبرکه به قطب فرهنگی در کشور نهادینه‌سازی و گسترش فرهنگ زیارت از راه معرفت بخشی و بصیرت افزایی نسبت به جایگاه امام زادگان است؛ امری که بدون آن، زیارت فاقد اثربخشی ماندگار و دگرگون ساز خواهد شد. به‌منظور تحقق این امر، شایسته است که مردم با فضائل، مناقب و مکارم اخلاقی امام زادگان و کرامات آن‌ها آشنا شوند. از سوی دیگر آشنایی با تاریخ و سیره زندگی آن‌ها که مشتمل بر اقدامات ارزنده‌شان در راستای ترویج و تبلیغ دین و دعوت مردم به‌سوی تعالیم قرآن و اهل‌بیت(ع) بوده است نیز تأثیر بسزایی در تعمیق معرفت در این عرصه دارد.

3- برپایی سنت گران‌قدر آموزش

علم‌اندوزی و علم‌آموزی که از آن به تعلیم و تعلم یاد می‌شود یکی از اثربخش‌ترین اقدامات فرهنگی در فرایند جامعه سازی و ارتقای فرهنگ مذهبی و تربیت است. شاید بتوان این‌گونه ادعا نمود که این مؤلفه فرهنگی شاهراه شکل‌گیری توسعه شهری و پیدایش هویت دینی به شمار می‌آید؛ چه اینکه اسلام نسبت به اندیشه، تعلیم و تعلم تشویقی ویژه و عنایتی خاص نموده است.(بلخی،1423، 4، 403). زيرا علم از نگاه قرآن وسيله تعالي و تكامل شخصيت انسان شناخته‌شده (مجادله/11) و با ابزار بينايي، شنوايي و خرد انساني به دست می‌آید (نحل/ 78) پس در پیش گرفتن هر گزینه‌ای جز اين، كفران نعمت است و باعث توقف سير تكامل انسان خواهد بود، به همين دليل حتي پيامبر (ص) بايد فزون‌طلبی در دانش را آرمان خود بداند (طه/114). در این راستا می‌توان گفت: بقاع متبرکه با توجه به دارا بودن ويژگي پوشش به تمام اقشار و اصناف در تمام مراحل سني، لازم است در امر مهم گسترش امور تعلیم و تعلم در عرصه‌هایی همچون: قرائت قرآن، حفظ قرآن کریم، برپایی حوزه‌های علمیه، ایجاد کلاس‌هایِ آموزش مهارت‌های زندگی، جلسات آموزش و تصحیح قرائت نماز برای عموم مردم، برگزاری دوره‌های آموزشی ویژه مکبرین و مؤذنین، کارگاه آموزشی قرائت قرآن کریم(روان‌خوانی، تجوید، صوت ولحن وترتیل خوانی ) تفسیر، مفاهیم، هنرهای قرانی، علوم و معارف، ترجمه و مفاهیم قرآن کریم، آموزش مکاتبه‌ای قرآن کریم، برگزاری دوره‌های آشنایی با نهج‌البلاغه و صحیفه سجادیه، برگزاری کارگاه قصه‌های قرآنی ، کاردستی ، نقاشی (ویژه کودکان) که همه از ارزشمندترین و ضروری‌ترین حوزه‌های آموزشی هستند، فعال شوند.

همچنین ازجمله فعالیت‌های قرانی بقاع متبرکه می‌توان به برگزاری مسابقات حضوری و غیرحضوری مختلف، در رشته‌های قرائت، ترتیل، حفظ، ترجمه و مفاهیم، برگزاری محافل هفتگی انس با قرآن و عترت ویژه مناسبت‌ها و شروع تمام برنامه‌ها با قرآن کریم، اجرای قرائت و اذان به‌صورت زنده، فعالیت‌های سمعی- بصری، آموزش‌های مجازی، برگزاری نمایشگاه و جشنواره‌های قرآنی، مشاوره خانواده و ارائه احکام، تجهیز این اماکن به کتب و وسایل کمک‌آموزشی قرآنی، تأسیس مهدکودک برای نگهداری کودکان زائرین در مدّت زیارت و آموزش آن‌ها اشاره کرد.

4- اجرا و انجام سنت‌های دینی

هویت و چیستی انسان به عوامل مختلفی بستگی دارد.بن‌مایه اصلی و مستحکم هویت انسانی ، باورها و اعتقادات اوست. هویتی که در بُعد اجتماعی ، نظم و امنیت جامعه را تداوم می‌بخشد. از مهم‌ترین کارکردهای دین در بعد فردی ایجاد امنیت عاطفی و روانی، کمک به خودشناسی، تقدس بخشیدن به هنجارها و نقطه اتکای مطمئن در بحبوحه ناسازگاری‌های آرا و عقاید است(نک: همیلتون ، 1390، 208). ساختارها و الگوهای دینی به شکلی مؤثر در شکل‌گیری هویت اجتماعی مشارکت دارند. دغدغه‌ها و دل‌بستگی‌های دینی بر زندگی روزانه انسان‌ها سایه افکنده و باورهای دینی خط مقدم دفاع در برابر بحران‌ها را تشکیل می‌دهند. به‌این‌ترتیب باید دانست که دین هویت و هویت‌بخش است. همان‌گونه که خوراک برای حفظ زندگی جسمانی اهمیت دارد؛ مناسک و اعمال مذهبی(طعام معنوی) برای کارکرد درست زندگی روحی و اخلاقی، ضرورت دارد(نک: همیلتون،1390، 178). حرم امام زادگان مهم‌ترین کانون برای انجام و ترویج مراسم و مناسک دینی در جامعه ایران به شمار می‌رود. برگزاری سنت‌ها و مراسم دینی نیز تأثیر بسیاری برجذب مردم به بقاع متبرکه دارد. مراسمی چون برگزاری دعاهای توسل، ندبه و کمیل، قرائت زیارت عاشورا و جامعه کبیره، مراسم احیا در ماه مبارک رمضان و مراسم جشن و عزاداری در ایام سرور و عزای اهل‌بیت ،... از مهم‌ترین و اثرگذارترین مراسم‌های دینی است که طیف بسیاری از مردم مشتاق به حضور در این مراسم‌ها هستند. لذا بهتر است این مراسم‌ها در بقاع متبرکه سامان یابد، گفتنی است رسالت اصلی این مراسم و مجالس احیای امر اهل‌بیت و معرفت بخشی امور دینی به مردم است. همان‌گونه که در روایات مورد تأکید ویژه قرارگرفته است. به‌عنوان نمونه امام باقر(ع) در روایتی فرموده است:

« إجتمعوا و تذاكروا تحف‏ بكم‏ الملائكة رحم الله من أحيا أمرنا » (صدوق، 1402: 38)

؛ گردهم آیید و با یکدیگر مذاکره (علمی و دینی) بکنید تا فرشتگان شمارا در برگیرند. خداوند رحمت کند کسی که امر مارا زنده کند.

البته، برگزاری مراسم و سنت‌های دینی از یک‌سو امتثال امر معصومین(ع) است و از سوی دیگر جهت‌دهی آن باید احیای امر اهل‌بیت(ع) باشد. بدین‌سان، بقاع متبرکه به لحاظ جایگاه معنوی و مقبولیت عمومی خود، می‌توانند مکانی مناسب برای گسترش سنت‌های قرآنی و مذهبی باشند که به چند نمونه اشاره می‌شود.

برگزاری مراسمی چون عقد ازدواج، سنت اکرام و اطعام، جشن فارغ‌التحصیلی، جشن تکلیف و مناسبت‌های مختلف مذهبی، از سابقه‌ای دیرینه برخورد دار است. برای نمونه در تاریخ ذکرشده که مراسم عقد و عروسی حضرت علی در مسجد که یکی از مهم‌ترین اماکن مذهبی است برگزارشده است (قمی، 1404، 5) که این امر می‌تواند به‌خوبی الهام‌بخش متولیان فرهنگی باشد.

5- استفاده از متولیان شایسته و اثرگذار

از عواملی که در جذاب و تأثیرگذار شدن اماکن مذهبی و به‌طور خاص امام‌زادگان نقش شایانی دارد بهره‌مندی این اماکن از دست‌اندرکاران خوش‌نام و خوش‌خلق و توانمند است. خوش‌خلقی با مردم به‌اندازه‌ای اهمیت دارد که خداوند، دلیل گرایش مردم نسبت به پیامبر(ص) را در اخلاق لیّن او دانسته است.(آل‌عمران/159) در روایات نیز ، این موضوع موردتوجه فراوان قرارگرفته است. امام علی(ع) یکی از عناصر سه‌گانه زمینه‌ساز محبت را ، خوش‌خلقی معرفی می‌کند. اخلاق قرآنی دست‌اندرکاران، هیئت‌امنا، متولیان، خادمین و امامان جماعت بقاع امام زادگان- همچون سایر اماکن مذهبی- تأثیر بسزایی در جلب نظر و جذب عمومی به فعالیت‌های بقاع متبرکه دارد. چنانکه قرآن کریم نیز واجد عنصر تقوا بودن را در آبادگران مراکز دینی ضروری می‌داند(توبه/ 17). شاید ریشه این تأکید‌ها در این نکته نهفته باشد که تأثیرپذیری از گفتار هیچ‌گاه به‌اندازه تأثیرپذیری از رفتار نیست؛ امری که در روایات نیز مورد تأکید قرارگرفته است؛ امام صادق«ع» می‌فرماید:

« کونوا دعاة للناس إلى الخیر بغیر ألسنتکم ‏»(ورّام: 1410: 12؛ فیض کاشانی: 1406: 431)

؛ مردم را با غیر زبان هایتان به کار خیر فراخوانید.

بنابراین برخورداری بقاع متبرّکه از دست‌اندرکاران خوش‌نام و خوش‌خلق بسترسازِ روی‌آوری مردم به این مراکز و تبدیل آن به مراکز اصلی مراجعات فرهنگی خواهد بود.

6- فراهم‌سازی بستر آسایش و آرامش زائران

تندرستی و سلامت روحی از نعمت‌های بزرگ الهی در زندگی انسان است که تمام رفتارهای فردی و اجتماعی او را تحت تأثیر قرار می‌دهد. در مقابل فقدان آن همواره به‌عنوان خطری انسان و جامعه را تهدید می‌کند و زیان‌های اقتصادی، خانوادگی و اجتماعی را به دنبال دارد. امروزه ازنظر کارشناسان این حقیقت مسلم است که برای سازگاری منطقی بین رفتار فرد با محیط اجتماعی و رسیدن به تندرستی و آرامش باید به بهداشت روان توجه کافی داشت(نجاتی، 1385: 295). با توجه به پیشرفت­های علمی چشمگیری که درزمینهٔ روان‌پزشکی و روان‌درمانی صورت گرفته، صاحب‌نظران و متخصصان بر نیاز به دین و انجام سلوک دینی برای تأمین بهداشت روانی تأکید می‌کنند، و داروی شفابخش بیماری‌های روانی را از دامن ارزش‌های دینی می‌جویند و بر این باورند که اعتقادات مذهبی و ملتزم بودن به لوازم ایمان و دل سپردن به خداوند و رفتن در مسیری که او برای سعادت بشر تعیین نموده، طمئنینه ای مؤثر و نیرویی قوی در انسان پدید می‌آورد که در تسکین آلام روحی او بسیار مؤثر است(حسینی کوهساری،1386: 12)

یکی از کارکردهای فرهنگی بقاع متبرکه افزایش معنویت و آرامش روحی در انسان است. وجود اماکن مقدس و حضور مردم در این اماکن باعث تقویت احساس دینی در جامعه می‌شود. زیارت اماکن مقدسه که بستری آماده برای حضور در محضر اهل‌بیت(ع) و آشنایی و انس با ولایت و تثبیت و تحکیم باورهای مرتبط با این حوزه است، پاکی و طهارت روح را به ارمغان می‌آورد(جوادی، 1382: 117). این امر ازآنجا نشأت می‌گیرد که اماکن متبرکه درواقع مکان‌هایی هستند که تحت هدایت الهی قرار دارند و زائران با الهام از ذاکر بودن صاحب آن، با یاد خدا و تسبیح‌گویان حاضر می‌شوند. خداوند مهربان بر نورانیت و هدایت بخشی چنین مکان‌هایی صحه گذاشته ، می‌فرماید:

« فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَ الْآصال » ‏(نور/36)

؛ در خانه‏هايى (مانند معابد و مساجد و منازل انبياء و اولياء) خداوند رخصت داده كه او رفعت يابد و در آن‌ها ذكر او گفته شود و صبح و شام تسبيح و تنزيه ذات پاك او كنند.

بنابراین فضای اماکن متبرکه فضایی آماده برای توبه و بازگشت به‌سوی خداست(حسینی،1364: 39) و شرکت در مراسم دینی و حضور در اماکن مذهبی مانند زیارتگاه‌ها نقش بسیار مؤثرتری در تأمین بهداشت روانی انسان دارد و پژوهش‌های صورت گرفته نشان می‌دهد حضور در اماکن مقدس و زیارتگاه‌های شخصیت‌های معنوی و الهی به خاطر برگزاری مراسماتی نظیر نذر، اطعام نیازمندان، عبادت دسته‌جمعی و شرکت در دیگر فعالیت‌های مذهبی و... موجب تخلیه هیجانی در انسان می‌شود. این تخلیه هیجانی با آرامش درونی در انسان همراه است و می‌تواند کارکردهای روان‌درمانی (کاهش اضطراب، عصبانیت واختلالات روانی و...) در پی داشته باشد(آذربایجانی،1382: 266)

همچنین بر اساس نتایج برخی پژوهش‌های صورت گرفته، نگرش کسانی که در اماکن مذهبی و زیارتگاه‌ها حضور می‌یابند، در برخورد با استرس‌ها تغییر می‌یابد و این نگرش به شکلی مثبت، باعث بهبود اخلاق و تأمین سلامت روانی فرد و اجتماع آن‌ها می‌شود(کالیمو،1379: 7). نیز زیبا کردن فضای امام‌زادگان به شیوه‌ای درست می‌تواند عاملی برای جلب آرامش و امنیت روانی بیشتر شود؛ چنانکه امام راحل«ره» دربیانی اظهار داشته که:«ما می‌خواهیم در پناه این بقاع متبرکه مردم در آرامش زندگی کنند»(ایکنا،1394)

7- کارکرد سیاسی

بقاع متبرکه می‌تواند به‌عنوان یک کارکرد سیاسی پویایی نیز در جامعه اسلامی داشته باشند. بدین منظور سزاوار است متولیان این بقاع بخشی از برنامه‌ریزی‌های خود را معطوف به این جنبه نمایند. درواقع می‌توان گفت همان‌طور که ائمه (ع) و پس از آنان امام زادگان بزرگوار به تبعیت از آن‌ها، وظیفه آگاه‌سازی مردم را در برابر هجمه‌ها و حیله‌های دشمنان بر عهده داشته‌اند اکنون نیز آرامگاه­های آنان می‌توانند به‌عنوان یک پایگاه سیاسی قدرتمند در مقابل برنامه‌های شیطانی فرهنگی دشمنان که در قالب تهاجم فرهنگی قابل‌شناسایی است، عمل نمایند و ارتقای بصیرتی زوّار را در کارنامه برنامه‌های فرهنگی خود ثبت نمایند.

حرم امام زادگان به‌عنوان فضاهای اجتماع طلب، در برابر فضاهای اجتماع گریز، با جذب شیعیان و حتی غیر شیعیان، می‌توانند موجب تسهیل تعاملات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شوند. حضور در این اماکن تقویت روحیه عدالت‌طلبی ، تسلیم‌ناپذیری و غیرت ورزی را نسبت به ارزش‌های اسلامی به دنبال دارد. توسل و تحصن در جوار اماکن مقدس به‌منظور شفا و شفاعت، از گذشته‌های دور رواج داشته است. با تأکید اسلام بر این سنت و قرار گرفتن مسجد الا حرام به‌عنوان محلی امن برای اجتماع‌کنندگان در آن: « و اذ جعلنا البیت مثابة للناس و أمنا »(بقره/ 125) این سنت قوام یافته است.

نمونه‌ای نیکو از این پناه‌جویی برای کسب امنیت توسط امام سجاد(ع) صورت گرفته است؛ چه این امام همام طبق سنت علوی در جریان واقعه حَرّه4   به حرم مبارک پیامبر(ص) پناه برد.(مسعودی،1370: 2، 74). در تاریخ ایران مرسوم بوده که هرگاه حکومت‌ها در حمایت از اقشار ضعیف جامعه کوتاهی می‌کردند و ستمی روا می‌داشتند، مردم با محوریت رهبران دینی، در اماکن مذهبی و حرم امام زادگان تحصن می‌کردند و این عمل بسان راهکاری مناسب برای مقابله با ظلم و گسترانیدن عرصه مبارزه سیاسی و اجتماعی با حاکمان ستمکار بوده است. اوج تحصن‌ها در دوره قاجار در حرم حضرت عبدالعظیم (ع) و حرم حضرت معصومه (ع) بروز کرده است(نک: خالصی،1366: 19). در این بست‌نشینی‌ها ، روحانیون و علمای دینی، افکار عدالت خواهانه اسلامی و اصول تسلیم ناپذیریی را در برابر ظلم و جور با استفاده از مکتب اهل‌بیت (ع) برای مردم تشریح می‌کردند و با این امر إعتلای فکری تحصن‌کنندگان و روشنگری آنان را فراهم می‌ساختند.

8- توسعه فرهنگ وقف و جلب کمک‌های مردمی

بی‌شک عنصر اقتصاد در ارتقا سطح فعالیت‌های فرهنگی نقش تعیین‌کننده‌ای دارد. نقش غیرقابل‌انکار مسائل اقتصادی به زیبایی در کلام پیامبر (ص) تبیین شده است آنجا که می‌فرماید:

« لو لا الخبز ما صلّينا، و لا صمنا، و لا أدّينا فرائض ربّنا- عزّ و جلّ » (آرام،1380: ‏6، 9)

؛ اگر نان نبود، نمی‌توانستیم نماز بخوانیم، روزه‌بگیریم و وظایف واجب پروردگار را به‌جا آوریم.

در روایات فقر به‌عنوان عامل سوق‌دهنده انسان به‌سوی کفر قلمداد شده (کلینی 1407: 307) و یکی از علائم کمال هر انسان در مدیریت اقتصادی (تقدیرُ المعیشه) معرفی شده است.(حرانی،1404: 292)

بقاع متبرکه برای تهیه منابع مالی موردنیاز خود نیازمند فرهنگ‌سازی از طریق ایجاد موقوفات جدید و دیگر منابع است. این منابع می‌تواند با توجه به موقعیت بقاع متبرکه و توجه به روش‌های ممکن در جذب منابع مالی، متنوع باشد.

در همین راستا از مهم‌ترین کارکردهای اقتصادی وقف در تأمین برنامه‌های فرهنگی و آموزشی می‌توان به : استفاده از درآمدهای وقف برای ساخت مساجد و اماکن مذهبی، دانشگاه‌ها، خوابگاه‌های دانشجویی، تأسیس کتابخانه‌های تخصصی و عمومی، برگزاری کنگره‌های علمی و پژوهشی، برگزاری مراسم منتسب به ائمه اطهار و فعالیت‌های علمی و تبلیغی در جهت ترویج سیره اهل‌بیت (ع)، اعزام مبلغ به مناطق محروم، مسابقات قرآن کریم در سطح شهرستانی، استانی، کشوری و بین‌المللی، برگزاری رده‌های آموزش قرآن و تفسیر و مفاهیم قرآن، چاپ قرآن و کتب مذهبی اشاره کرد .

نتیجه

با توجه به آنچه گفته شد می‌توان اذعان نمود که متولیان مستقیم و مستقیم بقاع متبرکه‌ی امام زادگان«ره» با الگوگیری از مضاجع شریف امامان معصوم«ع» به‌ویژه بارگاه باشکوه حضرت رضا«ع» می‌توانند کارکردهای گسترده و متنوعی را برای جهت‌دهی فرهنگی در این بقاع شریفه به نمایش بگذارند. این مهم در پرتو وجود متولیان هوشمند و توانمند و مشاوره با متخصصان امور گوناگون فرهنگی و اجتماعی و سیاسی فراهم می‌آید. بدون تردید ثمره چنین امری پدیدار شدن برنامه‌هایی جذاب، معرفت بخش، معنویت افزا و ... خواهد بود که اثرات آن ماندگار و دیرپا خواهد شد.

 
---------------------------------------

منابع

1. آذربایجانی ، مسعود، (1382) روانشناسی اجتماعی با نگرش به منابع اسلامی، تهران: سمت.

2. برن، آگ و نيم کف، (1380) زمينه جامعه‌شناسی، ترجمه ايرج آريان پور، تهران: گسترده، چاپ سوم.

3. بزرگ نیا ، زهره، (1382)، فضاهای شهری و شهرهای ما، شهر، شماره 28.

4. بلخی، مقاتل بن سلیمان، (1423ق) تفسیر مقاتل بن سلیمان، محقق: عبدالله محمود شحاته، بیروت: دار احیاءالتراث ، چاپ اول.

5. توسلی، محمود، (1371)، طراحی فضای شهری، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.

6. جعفریان ، رسول، ( 1385) ، تاریخ تشیع در ایران، قم:انصاریان

7. جوادی، مرتضی، (1382) فلسفه زیارت وآیین آن، قم: نشر اسرا.

8. حسینی کوهساری ، سید اسحاق، (1386) نگاهی قرآنی به فشار روانی، تهران: انتشارات کانون اندیشه جوان.

9. حسینی، محمد، (1364)، زیارت، تهران: نشر فرهنگ اسلامی.

10. حسینی‌دشتی، مصطفی، (۱۳۸۵) معارف و معاریف، دایره‌المعارف جامع اسلامی، تهران: آرایه‏‏.

11. حكيمى، محمدرضا و حكيمى، محمد و حكيمى، على‏، (1380) الحیاة، مترجم: احمد آرام، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامى‏، چاپ اول‏.

12. خالصی، عباس، (1366) تاریخچه بست و بست نشینی، تهران: انتشارات علمی.

13. سازمان جهانی جهانگردی، (1377)، جهانگردی در چشم اندازی جامع، ترجمه علی پارساییان و سید محمد اعرابی، تهران: دفتر پژوهش های فرهنگی.

14. س‍ع‍ی‍دی‍ان‌، ع‍ب‍دال‍ح‍س‍ی‍ن‌، (1382)، دائ‍رة‌ال‍م‍ع‍ارف‌ ب‍زرگ‌ نو، ت‍ه‍ران‌‏: ع‍ل‍م‌ و زن‍دگ‍ی‌‏، ج 4.

15. صاحبی، محمد جواد، (۱۳۸۴ش) مناسبات دین و فرهنگ در جامعه ایران (مجموعه مقالات)، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

16. صدوق، محمد بن علی، (1402 ق) مصادقة الإخوان، الكاظميه، چاپ اول.

17. طوسی، محمدبن الحسن، (1411 ق) مصباح المتهجدوسلاح المتعبد، بیروت: مؤسسه فقه الشیعه، چاپ اول.

18. عمید، حسن، (1367) فرهنگ فارسی عمید، تهران: امیرکبیر.

19. فراهانی، فاطمه (1386)، آشنایی با کنوانسیون حفظ وترویج تنوع بیان های فرهنگی یونسکو، تهران: پژوهشگاه فرهنگ هنروارتباطات.

20. فیض کاشانی، محمد محسن (1406 ق)، الوافی، اصفهان: کتابخانه امام أمیر المؤمنین على «ع»، چاپ‌ اول.

21. قمی، شیخ عباس (1404 ق) بیت الاحزان فی ذکر احوالات سیده نساء العالمین فاطمه زهراء «س»، قم: انتشارات سید الشهداء.

22. کالیمو، رایجا (1379) مدیریت عوامل روانی- اجتماعی محیط کار، ترجمه: محمد نقی براهنی، تهران: رسانش، چاپ اول.

23. کلینی، محمدبن یعقوب (1407 ق) الکافی، تصحیح: غفاری و آخوندی، تهران: دار الکتب الإسلامیه.

24. کوئن، بروس، (1372) مباني جامعه شناسي، ترجمه و اقتباس: غلامعباس توسلي، رضا فاضل زرندي، تهران: سمت.

25. محبی، سعید(1357)، دایره المعارف تشیع اخبار وایهام، تهران: بی نا، ج 2

26. مریجی، شمس‌الله، (1384) «رسانه‌های جمعی و نقش آن‌ها در تحکیم و یا تضعیف ارزش‌ها»، مجله معرفت، شماره 91، صص 35-19.

27. (1390)، «بررسي نقش خانواده در كاهش انحرافات اجتماعي»، معرفت فرهنگي اجتماعي، سال دوم، شماره چهارم، صص 49 ـ 72

28. مسعودی، علی بن الحسین، (1370) مروج الذهب، ترجمه: ابوالقاسم پاینده، تهران: نشر علمی و فرهنگی.

29. ملک شاهی، غلامرضا (1380)، تغییرات ساختاری در اماکن مذهبی اسلامی، پژوهش نامه علوم انسانی و اجتماعی، شماره 3.

30. نجاتی، محمد عثمان، (1385) روان شناسی از دیدگاه دانشمندان مسلمان، تهران: انتشارات رشد، چاپ اول.

31. ورّام بن أبی فراس، مسعود بن عیسى‏(1410 ق)، مجموعه ورّام، قم: مکتبه فقیه‏، چاپ اول.

32. همیلتون، ملکم، (1390) جامعه شناسی دین، ترجمه: محسن ثلاثی، تهران: نشر ثالث.

33. یوسفی، منصور، (1389) کارکردهای مزارات و زیارتگاهها در کشورهای آسیای میانه، رشت: فرهنگ ایلیا.

سایت ها و وبگاه های اینترنتی:

1. حبیبی سی سرا، مرتضی، (بی‌تا) راهکارهای عملی تبدیل بقاع متبرکه به قطب فرهنگی، سایت راسخون.

2. http://iqna.ir/fa/News/2980914



1استادیار گروه الهیات دانشگاه بوعلی سینا- همدان

2(نویسنده مسئول) دانشجوی کارشناسی ارشد دانشکده علوم قرآنی ملایر

3و محققا بسيارى از جن و انس را براى جهنم آفريديم، چه آنكه آنها را دلهايى است بى‏ادراك و معرفت و ديده‏هايى بى‏نور و بصيرت، و گوشهايى ناشنواى حقيقت، آنها مانند چهارپايانند بلكه بسى گمراه‏ترند، آنها همان مردمى هستند كه غافل‏اند.


---
 
 
 
 
 
 
mehrab motavally