زیارتنامه
شرح معنا و مفهوم زیارتنامه ها و شناسایی ابعاد متون آن
چهارشنبه 22 فروردین 1397    
بازدید: 76
زیارتنامه
 
زیارتنامه

متنی که هنگام زیارت مرقد پاک امام حسین (ع) و هریک از امامان معصوم و ذریه پاک پیامبر و شهدای اهل بیت خوانده می شود ، دعایی که به عنوان تشرف باطنی برای ائمه و امامزادگان می خوانند و حاوی سلام و درود زائر نسبت به مدفون در آن مرقدهاست .

از آنجا که « زائر » را ادب و معرفت شرط است ، پس سخنی که هنگام زیارت بر زبان می آورد ، باید والا و عارفانه و مؤ دبانه باشد . هر زائر می تواند از پیش خود و به زبان خود ، جملاتی و نیایش و دعایی را به عنوان زیارتنامه بخواند ، ولی در منابع ما ، متونی به نام « زیارتنامه » نقل شده که سند آنها به ائمه می رسد و به عنوان « زیارتهای مأثوره » شناخته می شود . علمای دین ، کتبب متعددی بصورت مجموعه های زیارات ، تدوین کرده اند ، که آمیخته ای است از زیارتهای مستند و منقول از معصومین و زیاراتی که انشای علمای بزرگ است . در این میان ، آنچه از ائمه نقل شده ، بسیار است ، همچون زیارتهای : امین الله ، جامعه کبیره ، وارث ، عاشورا و زیارت اربعین . کتابهای دعا و زیارات نیز بسیار است ، همچون : مصباح المتهجد ، مفاتیح الجنان ، مزار ، بحارالانوار ( جلد زیارات ) .

دقت در مضامین و محتواهای زیارتنامه ها بسیار مفید است . مفاهیم کلی که در زیارات دیده می شود ، بسیار است ، از جمله : محبت ، مودت ، موالات ، اطاعت ، صلوات ، سلام ، عهد ، شفاعت ، توسل ، وفا ، جهاد ، دعوت ، نصرت ، تسلیم ، تصدیق ، صبر ، تولی و تبری ، مواسات ، نماز ، زکات ، زیارت ، تبلیغ ، وراثت ، مساعدت ، معاونت ، سعادت ، رضا ، خونخواهی ، جنگ و صلح ، امر به معروف و نهی از منکر ، تقرب به خدا ، برائت از دشمنان ، ولایت ، فوز ، نصیحت ، فدا شدن و ... دهها عناوین و مفاهیم کلی که از مطالعه فقرات زیاتنامه ها بر می آید . اوصافی که در زیارتنامه ها آمده ، برخی کلی و قابل انطباق بر همه ائمه و معصومین است ، و برخی هم به تناسب وضعیت زندگی و شهادت امام خاص یا امامزاده و شهید بخصوصی به کار رفته است . محورهای کلی مفاهیمی که در زیارتنامه ها آمده است ، می تواند اینگونه فهرست شود :

- مسائل اعتقادی ، توحید ، نبوت ، صفات خدا ...

- شناخت ائمه ، اوصاف ، فضایل و مقاماتشان .

- تاریخ زندگی و عملکرد اولیاء دین و مظلومیتهایشان .

- پیوندهای « ولایی » بین زائر و پیشوا وهمسویی در فکر وموضع و عمل و اقدام .

صفحه 212

- افشاگری بر ضد ستمگران حاکم و جنایتهایشان نسبت به طرفداراءن « حق » و طالبان « عدل » .

- تولی و تبری ، شفاعت ، توسل ، دعا و ... معارفی از این قبیل .

- طرح آرمانهای والا و خواسته های متعالی و نیازهای برتر .

- و برخی موضوعات دیگر . در واقع ، یک سری معارف دینی و ارزشهای مکتبی و فضایل رفتاری در قالب فقرات زیارتنامه ، از طریق ائمه به شیعیان و زائران آموخته شده است . زیارتنامه ها ، نوعی اعلام مواضع اعتقادی ، اخلاقی و سیاسی است که توسط زائر ، در مقدسترین مکانها ، با زبانی رسا ابراز می شود . « سلام » ها و « لعن » ها ، محور عمده دیگری در زیارتنامه هاست ، بخصوص آنچه به شهدای عاشورا مربوط می شود . سلام به امام و پیامبر و شهید مورد زیارت ، و لعنت به دشمنان ، ظالمان ، غاصبان ، شریکان جور ، همدستان ظالم ، راضیان به ستم ، زمینه سازان ظلم .

« حب و بغض » ، جلوه دیگری از اصل مهم « تولی » و « تبری » است که با عبارات مختلف در زیارتنامه ها آمده است ، از ساده ترین شکل آن که حالت قلبی است ، تا شدیدترین صورت برونی آن که باعنوان « حرب » و « سلم » مطرح شده است . « بیعت » ، عنصر دیگری در زیارتنامه هاست . پیمان و مثیاق زائر با امام و شهداء . « جهاد » ، محتوای زنده دیگری در راستای عملکرد اولیاء خدا . مثلا در مورد پیامبر خدا ، امیرالمؤ منین ، حمزه سیدالشهداء ، امام حسن ، امام حسین ، شهدای اُحد ، شهدای کربلا و ... تعبیر « جهاد » به کار رفته است ، با خطابهایی چون : « جاهَدتَ فی سَبیلِ اللهِ ، جاهَدتَ فِی اللهِ حَق جِهادِهِ ، جاهَدتَ المُلحِدین ... » و « شهادت » ، از جلوه های بسیار روشن فرهنگ عاشوراست که در زیارتنامه ها دیده می شود .

فرهنگ شهادت و نیز شهادت طلبی ، در جا به جای زیارتهای مأثوره دیده می شود . کشته شدن در راه خدا و بر منهاج رسول الله و دین حق و سعادتمند شدن در سایه شهادت ، و طرح جدی این مسائل ، معارضه با تبلیغات دشمنانی است که شهدای کربلا و سیدالشهداء را یاغی بر خلیفه و خارجی معرفی می کردند . در زیارتی که امام هادی (ع) آموزش داده است ، می خوانیم : « اَشهَدُ اَنک وَ مَنْ قُتِلَ مَعَک شهداء احیاء » . در زیارتنامه های متعدد و نیز ادعیه گوناگون ، از خواسته های زائر ، توفیق قیام و خونخواهی

صفحه 213

در رکاب « قائم » (ع) است . این القاء فرهنگ شهادت طلبی در جان و اندیشه شیعه است :

« وَ اَنْ یرْزُقَنی طَلَبَ ثارِکم مَعَ إمامٍ هُدی ظاهِرٍ ... »

(زیارت عاشورا)و در زیارت جامعه ، اعلام مودت و حمایت و نصرت نسبت به امام زمان « عج » است : « نُصرَتی مُعَدةٌ لَکم وَ مَوَدتی خالِصَةٌ لَکم » .

در زیارت شهدای کربلا ، تعبیراتی از این قبیل دیده می شود : اصفیأ ، اولیاء ، اودأ ، انصار ، و نشان دهنده ارزشگذاری به صفاتی چون برگزیدگی ، ولایت ، مودت و نصرت در قاموس کربلاست . همچنین ، تقرب به خدا و رسول و ائمه ، با برائت از دشمنان خدا حاصل می شود . این نیز جهت گیری خاص اجتماعی مکتبی زائر را می رساند . (572)

572 - برای مطالعه در تحلیل محتوایی زیارتنامه ها ، ر . ک‍ : مقالات زیارت در مجله « پیام انقلاب » . سال 1365 . از شماره 172 تا 181 به قلم نگارنده .
 
 
 
 
 
 
 
mehrab motavally